اصولیون در مورد روزه گرفتن در روز عاشورا، با توجه به روایات مختلفی که گاه به نهی و گاه به امر آن اشاره دارند، توجیهات متفاوتی ارائه کردهاند. استاد قائنی (حفظه الله) در تبیین وجه جمع این روایات، بیان زیر را ارائه فرمودهاند.
نقش قصد در کراهت روزه عاشورا
بنابر اینکه مستفاد از ادله، کراهت روزه روز عاشورا باشد، متعلق این کراهت، روزه عاشورا به همراه قصد روزه عاشورا است. به عبارت دیگر، نیت مکلف در تحقق کراهت دخالت دارد. اما اگر کسی که در آن روز روزه میگیرد، قصد دیگری داشته باشد — مثلاً به دلیل اینکه همه سال را روزه میگیرد، امروز را نیز روزه گرفته است — عمل او منهیعنه نیست و کراهتی بر آن مترتب نمیشود.
دو دلیل اصلی نهی از روزه عاشورا با قصد مخصوص
علت اینکه از روزه عاشورا به قصد روزه عاشورا نهی شده است، میتواند دو چیز باشد:
تقلید از بنیامیه: یکی از دلایل این است که این عمل (روزه عاشورا به قصد خاص آن) همان کاری است که بنیامیه لعنهم الله انجام میدادند. ائمه (علیهم السلام) با نهی از روزه عاشورا خواستهاند مکلفین را از انجام عملی که مشابه رفتار بنیامیه است، بازدارند. هدف این است که کاری که از آن همان برداشتی میشود که بنیامیه انجام میدادند، انجام نشود.
نفی فضیلت دروغین: دلیل دیگر از این جهت است که بنیامیه این روز را به قصد اینکه روز عاشورا است، روزه میگرفتند و این روز را عید میپنداشتند. آنها اموری را در فضیلت این روز جعل کردند تا افراد، روزه عاشورا را به قصد اینکه روز عاشورا است، بگیرند. ائمه (علیهم السلام) با نهی از روزه در حقیقت میفرمایند این فضیلتها همه دروغ است و روزه عاشورا خصوصیتی نسبت به سایر ایام ندارد و مثلاً مثل عید غدیر و دحو الارض و … نیست. اینکه نسبت به این روز این تذکر را ذکر کردهاند، با توجه به فضای جامعه آن روز است که بر اثر فضاسازیهای صورتگرفته، تصور شده بود روزه این روز به این عنوان، فضیلت خاصی دارد.
بطلان روزه با قصد تشریع
پس کسی که روزه عاشورا را به قصد اینکه روز عاشورا است، روزه بگیرد، روزه او باطل است. زیرا این روز به این عنوان امری ندارد و عمل او تشریع محسوب میشود و همین برای مفسده در عمل و حرمت آن کافی است، هرچند ممکن است علاوه بر آن هم به جهت دیگری و در ذات آن عمل به این قصد، مفسده وجود داشته باشد.
این بیان موافق با ظاهر ادلهای است که در مورد روزه روز عاشورا وارد شده است و بلکه همه فقها هم این را قبول دارند که روزه عاشورا به این عنوان که روزه عاشورا است، تشریع محرم است.
اما اینکه فقها گفتهاند روزه عاشورا مکروه است، از این جهت است که فهم آنها از نهی، این نبوده و بعد در راستای توجیه نهی در عین مشروعیت و صحت، به کمتر بودن ثواب و … حمل کردهاند.
نتیجهگیری استاد قائینی
پس طبق بیان ما، روزه عاشورا اگر به عنوان روزه عاشورا نباشد صحیح است و اگر به این عنوان باشد صحیح نیست؛ چون روزه این روز به این عنوان امر ندارد.
بر اساس درس خارج اصول استاد قائنی جلسه ۲۰، ۱ آبان ۱۴۰۲
بحث تشریع که مورد نظر اصولیون و فقها نیست چرا که واضح است تشریع است و حرام. اما این که روز عاشورا روزه بگیرد و قصد روز عاشورا نکند و دیگر روزه گرفتن هیچ کراهتی ندارد به نظر میاید دارای تامل باشد زیرا اولا اگر فرض شود مکلف نمیدانست و روز یازدهم محرم را فکر کرد که دهم است و قصد دهم را کرد باید بگوییم هنوز روزه اش کراهت دارد چرا که با توجه به بیان استاد دام ظله قصد دخالت در کراهت دارد یعنی محل بحث را از امور قصدیه دانست. ثانیا قصد دهم روز محرم را هم نداشته باشد هر چند که تشریع نیست ولی تشبه به بین امیه که همان نکته اول ایشان بود حاصل است. یعنی قصد هم نداشته باشد نکته نهی شارع شاملش میشود دارای کراهت میشود. ثالثا محل بحث از امور قصدیه نیست شما فرض کنید شخصی به نیت اخر شعبان را روزه میگیرد و بعدا معلوم میشود که اول رمضان است آیا چنین شخصی مستحق ثواب روز اخر شعبان است؟ خیر زیرا خطای در تطبیق داشته است.
شاید بشه گفت یکی از وجوه جمع اینه که بگیم روزه دهم عاشورا مستحب هست و ثواب هم داره ولی نگرفتنش بیشتر ثواب داره. به عبارت دیگه روزه اش اقل ثوابا از روزه های دیگه نیست بلکه اقل ثوابا نسبت به ترک روزه هست.
زجر از یکزفعل گاهی به جهت مفسده و مبغوضیته ولی گاهی می تونه به جهت مطلوب تر بودن ترک نسبت فعل باشه. فتامل جیدا.
بحث تشریع که مورد نظر اصولیون و فقها نیست چرا که واضح است تشریع است و حرام. اما این که روز عاشورا روزه بگیرد و قصد روز عاشورا نکند و دیگر روزه گرفتن هیچ کراهتی ندارد به نظر میاید دارای تامل باشد زیرا اولا اگر فرض شود مکلف نمیدانست و روز یازدهم محرم را فکر کرد که دهم است و قصد دهم را کرد باید بگوییم هنوز روزه اش کراهت دارد چرا که با توجه به بیان استاد دام ظله قصد دخالت در کراهت دارد یعنی محل بحث را از امور قصدیه دانست. ثانیا قصد دهم روز محرم را هم نداشته باشد هر چند که تشریع نیست ولی تشبه به بین امیه که همان نکته اول ایشان بود حاصل است. یعنی قصد هم نداشته باشد نکته نهی شارع شاملش میشود دارای کراهت میشود. ثالثا محل بحث از امور قصدیه نیست شما فرض کنید شخصی به نیت اخر شعبان را روزه میگیرد و بعدا معلوم میشود که اول رمضان است آیا چنین شخصی مستحق ثواب روز اخر شعبان است؟ خیر زیرا خطای در تطبیق داشته است.
با عرض ادب و خسته نباشید
جواب اول شما در محل بحث مربوط به بحث تجری می شود که در همه جا می آید و اختصاصی به اینجا ندارد و دخالت قصد و نیت در عبادات قابل انکار نیست.
اما در مورد جواب دوم شما اگر همان طور که فرموده اید قصد موثر نیست چون روزه گرفتن در این روزه به عنوان سنت بنی امیه و ال مروان علیهم لعائن الله است، و در نظر عرف همان منقصت دارد اما اگر شخص بدون اینکه هیج کس بداند به خاطر اطلاقات استحباب صوم در همه روزها روزه گرفت و در این روز متوجه این سنت بنی امیه نبود آیا روزه اش اشکال دارد. کسانی که می خواهند صحت روزه را رد کنند قائلند که عمومات روزه این روز، برای صحتش کافی است هرچند که ترکش بهتر است و اصطلاحا مستحبین متزاحمین هستند که ترک افضل است.
اما در مقابل این گروه افرادی مانند آیت الله وحید و آقای احمدی شاهرودی روزه در این روز را با توجه به روایات ناهیه که برخی هم خیلی شدید است، قائل به عدم صحت و حرمت روزه این روز هستند. و عمومات روزه در کلمات فقهاء مبنی بر جواز را حمل بر روزه خاص در روایت امام صادق می کنند که مرحوم شیخ عباس هم در مفاتیح کیفیتش را بیان کرده است.
اما جواب سوم هم جوابش از این دو جواب روشن شد که اگر مقصود برداشت عرفی تمسک به سنت بنی امیه است که بدون قصد حاصل است درست است اما اگر مقصود شما عدم دخالت قصد در صحت است، صحیح نیست. چون قصد در عبادت مهم است و به همین دلیل هم قصد قربت مطرح می شود.
چالش جمع بین نهی و امر به روزه عاشورا
نتیجهگیری استاد قائینی
بر اساس درس خارج اصول استاد قائنی
جلسه ۲۰، ۱ آبان ۱۴۰۲