دیدگاه آیتالله سیستانی در مورد حجیت مکاتیه حمیری در کتاب الغیبة طوسی
آیتالله سیستانی اظهار داشتهاند که مکاتبه حمیری در کتاب «الغیبة» شیخ طوسی مسند است و حتی محتمل الأمرین هم نیست. ایشان معتقدند کلام شهید صدر در این زمینه صحیح نیست، بلکه ظهور روایت در این است که احمد بن ابراهیم نوبختی صرفاً نسخهنویس بوده است.
بررسی حجیت مکاتبه حمیری
با این حال، اعتبار این روایت مشروط بر آن است که نویسنده عبارت «قَدْ وَقَفْنَا عَلَى هَذِهِ الرُّقْعَةِ وَ مَا تَضَمَّنَتْهُ فَجَمِيعُهُ جَوَابُنَا»، خود امام زمان (عج) باشد. ایشان با اشاره به اینکه به احتمال قوی نویسنده این جمله حسین بن روح نوبختی است، میفرمایند نیازی به اثبات اینکه نویسنده حسین بن روح بوده نیست؛ صرفِ تردید در اینکه این جمله کلام امام زمان (عج) یا حسین بن روح باشد، برای سلب حجیت از آن کافی است.
شواهد و دلایل تردید در حجیت
شاهد ایشان بر اینکه حسین بن روح خودش مینوشت و اینگونه نبوده که همه مکاتبات برای امام زمان (عج) باشد، جریان ابو غالب زراری است.
ابو غالب زراری، از علمای شیعه، نامهای درباره اختلافات با همسرش به حسین بن روح نوشت. پاسخ نامه با تأخیر رسید و پس از اعتراض ابو غالب، به او گفته شد: «إِلَيَّ أَنَّ الْجَوَابَ إِنْ قَرُبَ كَانَ مِنْ جِهَةِ الْحُسَيْنِ بْنِ رَوْحٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ إِنْ تَأَخَّرَ كَانَ مِنْ جِهَةِ الصَّاحِبِ ع فَانْصَرَفْتُ.»[1].
این ماجرا نشان میدهد که مکاتبات دو گونه بودهاند:
- پاسخهای سریع: توسط خود حسین بن روح داده میشد.
- پاسخهای با تأخیر: حسین بن روح آنها را از امام زمان (عج) میپرسید.
افراد نیز با توجه به زود یا دیر رسیدن پاسخ، متوجه میشدند که جواب از جانب چه کسی بوده است. حال، از آنجا که مشخص نیست پاسخ مکاتبه حمیری زود رسیده یا دیر، هر دو احتمال وجود دارد. بنابراین، ثابت نمیشود که عبارت «فَجَمِيعُهُ جَوَابُنَا» پاسخ امام زمان (عج) باشد؛ بلکه ممکن است اجتهاد خودِ حسین بن روح باشد که در این صورت حجت نیست.
نقد دیدگاه آیتالله سیستانی
نقد این دیدگاه در دو بخش “صغروی” و “کبروی” مطرح میشود:
نقد صغروی:
در خصوص صغرای کلام ایشان، در همین روایت مکاتبه حمیری، قرینهای وجود دارد که نشان میدهد مخاطب اصلی مکاتبه خودِ امام زمان (عج) بودهاند، و آن عبارت: «هَلْ هِيَ جَوَابَاتُ الْفَقِيهِ ع أَوْ جَوَابَاتُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الشَّلْمَغَانِيِّ» است. با توجه به اینکه به حسین بن روح لقب «فقیه علیه السلام» اطلاق نمیشود و این تعبیر در مکاتبه ذکر شده، میتوان نتیجه گرفت که پاسخ از جانب ایشان بوده است.
نقد کبروی:
از نظر کبروی نیز باید گفت، گرچه حسین بن روح گاهی خود پاسخ مینوشته و گاهی از امام زمان (عج) میپرسیده، اما در دوران نیابت، پاسخی که حتی از جانب خود او نوشته میشد، نه اجتهاد او، بلکه روایتی بود که از پیش میدانسته است. بنابراین، جوابی که در مکاتبه میآید، یک روایت است؛ خواه روایتی باشد که خود حسین بن روح از قبل از امام (ع) شنیده و آن را نوشته باشد، یا روایتی باشد که خود امام زمان (عج) نوشته است.
شاهد روایی بر حجیت کلام حسین بن روح: روایت محمد بن اسحاق طالقانی
شاهدی که این مدعا را تقویت میکند، روایت محمد بن اسحاق طالقانی است. او نقل میکند که در جمعی حضور داشته و شخصی سوالاتی را مطرح کرد و حسین بن روح به آنها پاسخ داد. فردای آن روز، محمد بن اسحاق با خود اندیشید که آیا پاسخهای حسین بن روح از جانب خود او بودهاند یا کلام امام زمان (عج) هستند. به همین دلیل به محضر حسین بن روح رفت تا این پرسش را مطرح کند. اما پیش از آن، حسین بن روح خود ابتدا شروع به سخن کرد و فرمود: «يَا مُحَمَّدَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ لَأَنْ أَخِرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفَنِي الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِيَ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَقُولَ فِي دِينِ اللَّهِ بِرَأْيِي وَ مِنْ عِنْدِ نَفْسِي بَلْ ذَلِكَ مِنَ الْأَصْلِ وَ مَسْمُوعٌ مِنَ الْحُجَّةِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَ سَلَامُهُ عَلَيْهِ.»[2].
اگر عبارت پایانی این روایت یعنی «بَلْ ذَلِكَ مِنَ الْأَصْلِ وَ مَسْمُوعٌ مِنَ الْحُجَّةِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَ سَلَامُهُ عَلَيْهِ» نبود، ممکن بود کسی مانند آیتالله سیستانی بفرماید که منظور از «فِي دِينِ اللَّهِ بِرَأْيِي وَ مِنْ عِنْدِ نَفْسِي» صرفاً قیاس است و حسین بن روح میخواسته بگوید که من قیاس نمیکنم و ما باید در جواب می گفتیم متن جواب ها با قیاس جور در نمی آید. اما این عبارت نشان میدهد که حسین بن روح، دستکم در دوران نیابتش، هر چیزی که بیان میکرده، «مسموع از حجت» بوده است نه این که «من عند نفسه» باشد. تفاوت خبر واحد و اجتهاد در این است که راوی، کلام امام را «عن حسٍّ» بیان میکند و مجتهد آن را «عن حدسٍ». در اینجا نیز تعبیر «مسموعٌ من الحجة» نشان میدهد که بیان او مبتنی بر حس بوده، نه حدس.
بر اساس درس خارج اصول، جلسه ۴
۲۶ شهریور ۱۴۰۴