در بحث دلالت جمله خبریه بر طلب: یک احتمال این است که جملۀ خبری مجازاً در انشاء و بعث استعمال شده است، پس طبق این احتمال، استعمال در غیر ما وضع له میباشد. بعداً اشاره خواهد شد که محقق خوئی بر این قول اصرار دارد. احتمال دوم این است که جملۀ خبری در همان اخبار از وقوع استعمال شده است، یعنی نسبت ایقاعیه که موضوع له جملۀ خبری است، لکن به داعی طلب. این احتمالی است که مرحوم آخوند آن را تقویت کرده است و میگوید بنا بر این احتمال، چنین استعمالی مجازی نیست، بلکه حقیقی خواهد بود.
احتمال سوم که از محقق عراقی است و در مقابل دو احتمال قبلی قرار دارد این است که بگوییم جملۀ خبری در همان معنای حقیقی خودش استعمال شده است و لکن نه به داعی طلب، بلکه به داعی اعلام و اخبار، و مصحّح بر این اخبار هم این است که متکلم دارد اعلام میکند از وجود مقتضی برای وقوع فعل و این مقتضی همان اراده و طلب مولی است.
بنابراین از نظر محقق عراقی، جملۀ خبری در مقام انشاء، در اخبار و به داعی اخبار استعمال شده است ولکن به لحاظ تحقق مقتضی. ایشان در جای دیگری تصریح میکند که شبیه این استعمال در تکوینیات هم واقع میشود. مثلاً از کسی که مقتضی موت در او وجود دارد خبر میدهند به اینکه مرده است. دراینجا هم قصد خبر وجود دارد و هم به داعی اخبار است اما مصحّح این اخبار این است که مقتضی برای وقوع موت وجود دارد
بنابراین همانطور که در تکوینیات مساله اینچنین است، در تشریعیات هم مولی میگوید «یرید» و این جملۀ خبری را در خبر به داعی اخبار استعمال میکند، اما به این جهت که مقتضی برای تحقق فعل موجود است که این مقتضی عبارت از اراده و طلب مولی است. پس نه تنها مستعمل فیه این جمله در انشاء نیست – برخلاف مشهور قدماء که استعمال را مجازی میدانستند – بلکه داعی متکلم در مقام استعمال نیز انشاء نیست – برخلاف مرحوم آخوند که استعمال را حقیقی میدانست ولکن بداعی الانشاء – و مصحّح این استعمال این است که مقتضی برای تحقق فعل وجود دارد. استعمال مجازی از نظر محقق عراقی با طبع و وجدان سازگار نیست، البته آقای خوئی نیز برای قول خود بر استعمال مجازی به وجدان و طبع رجوع میکند.
محقق عراقی معتقد است وقتی به سراغ عرف میرویم میبینیم آنها در جایی که مقتضی موجود است ترتیب اثر میدهند و یکی از مصادیق آن هم در جایی است که اخبار به وقوع میکنند به مجرد وجود مقتضی. آکدیت جملۀ خبری نسبت به صیغه در دلالت بر وجوب نیز از همین جا ثابت میشود؛ چرا که اخبار از مقتضی اشدّ و اقوی از انشاء است. وقتی مقتضی موجود باشد تمام چیزهایی که برای تحقق فعل لازم است موجود است و لذا طبق قاعدۀ الشیء ما لم یجب لم یوجد، معلول هم باید موجود شود؛ چون انفکاک میان علت و معلول محال است. بنابراین، بیان محقق عراقی با مرحوم آخوند در آکدیت جمله خبری متفاوت است.
جلسه دوم اصول. تاریخ 26 شهریور ماه 1403