اشکال چهارمی هم وجود دارد و آن توجه به فضای صدور این روایات است. این روایات در فضایی صادر شدهاند که سیره عام اهل سنت در تفسیر قرآن رویه خاصی بوده است غیر از اخذ به ظواهر الفاظ بلکه تحمیل معانی غیر ظاهر بر آیات کتاب است. از جمله همان معانی که قتاده و ابو حنیفه در مناظره با امام علیه السلام بیان کردند. البته منظور این نیست که رویه اهل سنت در تفسیر فقط این بوده بلکه علاوه بر بیان معانی ظاهر قرآن چنین رویهای هم داشتهاند. استفاده از مناسبات و اشباه و نظائر و … غیر از حمل لفظ بر معنای ظاهر است و از روایات ما هم استفاده میشود که در قرآن چنین مناسباتی منظور خداوند متعال هست اما چون این مناسبات خارج از ظهور الفاظ قرآن است، در دسترس مردم نیست و فقط اهل بیت علیهم السلام این مناسبات را درک میکنند. پس در قرآن علاوه بر ظهورات و معانی عرفی و وضعی و لغوی (که در دسترس همه مردم است) استعمالاتی بر اساس مناسبات و اشباه و نظائر و … وجود دارد که علم آنها فقط در اختیار «الراسخون فی العلم» است اما قطعا این مناسبات هر چه باشد نمیتواند امری باشد که بطلان آن قطعی باشد.
در همان آیه شریفه «وَ جَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَ قَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَ أَيَّاماً آمِنِينَ» (سبأ ۱۸) اینکه منظور سیر به مکه با زاد و راحله حلال است معنای ظاهر آیه نیست و آنها این مناسبات را اعمال کرده بودند و بعد هم امنیت را به امنیت ظاهری معنا کردند و امام علیه السلام فرمودند عدم امنیت ظاهری در مسیر مکه برای حاجی، امری وجدانی است پس این معنا غلط است و بعد هم خودشان تفسیری ارائه کردند که حتما از موارد حمل لفظ بر معنای ظاهر نیست بلکه از موارد تاویل است.
پس این روایات در چنین فضایی صادر شدهاند و در مقام نهی از این رویه هستند و حکایات این موارد در روایات به خوبی نشان میدهد که این یک رویه رایج در بین اهل سنت بوده است. شیخ طوسی در تبیان و طبرسی در مجمع البیان این مذاهب رایج را نقل میکنند (همان طور که در فقه اقوال آنها را نقل میکنند) و مراجعه به نظرات آنها به خوبی نشان میدهد که این رویه در بین آنها بسیار رایج بوده است و اموری را بیان کردهاند که قطعا هیچ سنخیتی با معانی ظاهر ندارد.
برگرفته از درس خارج اصول استاد قاینی ۱۶آبان ۱۴۰۵ جلسه ۳۸