معنی باب مفاعله و بررسی آن معنی در کلمه «ضرار» در حدیث لاضرر

۱. مبنای مطرح‌شده درباره باب مفاعله

در این درس، دو دیدگاه درباره معنای باب مفاعله مطرح شده است:

الف) دیدگاه مشهور ادبا

  • اصل در باب مفاعله، مشارکت و بین‌الاثنین بودن است.
  • یعنی فعل به دو طرف نسبت داده می‌شود.
  • برای مثال، «ضارب زید عمراً» به معنای آن است که هم زید و هم عمرو در ضرب مشارکت دارند.

ب) دیدگاه مرحوم حاج‌شیخ‌ اصفهانی
ایشان با این مبنا مخالفت می‌کند و معتقد است باب مفاعله لزوماً برای مشارکت بین دو نفر وضع نشده است.
توضیح ایشان چنین است:

  • در ثلاثی مجرد، صرف صدور ماده از فاعل لحاظ می‌شود.
  • اما در باب مفاعله، علاوه بر صدور ماده، نوعی تصدی، مقارنت و معیت نیز لحاظ می‌شود.
  • بنابراین، باب مفاعله یک معنای اضافه بر ثلاثی مجرد دارد، ولی این معنای اضافه لزوماً مشارکت دو طرف نیست.
    ۲. دلیل مرحوم حاج‌شیخ‌اصفهانی
    استاد چند دلیل از تقریر ایشان نقل می‌کند:
    یک هیئت نمی‌تواند دو نسبت مستقل را افاده کند.
    در «ضارب زید عمراً»، نمی‌توان گفت هم نسبت ضرب به زید بالاصاله و هم نسبت ضرب به عمرو بالتبع بیان شده است.
    دلالت التزامی نیز در اینجا وجود ندارد؛ زیرا میان ضرب زید عمرو را و ضرب عمرو زید را ملازمه‌ای وجود ندارد. تفاوت باب مفاعله با ثلاثی مجرد در این است که در باب مفاعله، تصدی و قصد انجام آن فعل نیز لحاظ می‌شود.

استاد برای روشن شدن تفاوت این دو باب، مثال‌هایی بیان می‌کند:

  • «جلس زید جنب عمرو»: زید در کنار عمرو نشست؛ صرف وقوع جلوس.
  • «جالس زید عمراً»: نشستن در کنار عمرو موردنظر و مقصود بوده است.
    همچنین درباره «خدع» و «خادع» توضیح می‌دهد:
  • «خدعه»: فریب دادن دیگری.
  • «خادعه»: با قصد و تصدی فریب دادن دیگری اقدام کردن.
    بنابراین، در تقریر حاج‌شیخ‌اصفهانی، باب مفاعله علاوه بر اصل صدور فعل، معنای تصدی و قصد را نیز می‌رساند.
    استاد در پایان درس، نکته‌ای انتقادی مطرح می‌کند:
    اگر مرحوم حاج‌شیخ‌اصفهانی از ابتدا تا انتهای قرآن را تتبع کرده‌اند، چگونه این‌همه موارد استعمال باب مفاعله را که با این تحلیل سازگار نیست، ملاحظه نکرده‌اند؟
    استاد می‌گوید:
  • موارد متعددی در قرآن و غیر قرآن وجود دارد که باب مفاعله در آن‌ها استعمال شده است.
  • نمی‌توان به‌صورت کلی گفت معنای اضافه باب مفاعله همان تصدی و قصد است.
  • ممکن است فرمایش حاج‌شیخ‌اصفهانی در برخی موارد درست باشد، اما اینکه این معنا، معنای وضعی و کلی باب مفاعله باشد، برای استاد قابل پذیرش نیست.
  • استاد احتمال می‌دهد که در روایت «لا ضرر و لا ضرار» بتوان این تحلیل را پذیرفت، اما تعمیم آن به تمام موارد باب مفاعله دشوار است.
    نتیجه بحث درباره حدیث «لا ضرر و لا ضرار»
    بر اساس تقریر حاج‌شیخ‌ اصفهانی:
  • «لا ضرر» ناظر به اصل ضرر است.
  • «لا ضرار» ناظر به ضرری است که شخص درصدد انجام آن برآمده و با قصد و اصرار آن را دنبال می‌کند.
  • سمره ابتدا ممکن است صرفاً ضرررسان بوده باشد، اما پس از آنکه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله او را نصیحت کردند و او همچنان بر رفتار خود اصرار ورزید، عنوان «رجل مضار» بر او صدق کرد.