بسم الله الرحمن الرحیم
معنای «شرط محقق موضوع»
ممکن است گفته شود معنای شرط محقق موضوع -که در اصول بیان میشود- مثل «ان رزقت ولدا فاختنه» است که معنای آن این است که اگر خداوند متعال به من پسر ندهد وجوب ختان موضوع نخواهد داشت. و ما نحن فیه یعنی آیه نبأ چنین نیست زیرا در فرض «عدم مجیء فاسق بنبأ» نیز ممکن است خبر موجود باشد.
ولی این درست نیست زیرا اولا: در همان مثال مذکور مراد «ان رزقت ولدا ذکرا فاختنه» است و تولد فرزند پسر شرط محقق موضوع ختان نیست یعنی شرط منحصر نیست، دختر نیز میتواند موضوع برای ختان باشد زیرا ختان بنت نیز مکرمه است.
ثانیا: حتی اگر گفته شود «ان رزقت ولدا ابیض فاختنه» نیز ولو مفهوم وصف دارد زیرا ممکن است یک صنفی از ولدها را خارج کند و لذا «ولد اصفر» نیز ممکن است وجوب ختنه داشته باشد. ولی مفهوم شرط ندارد چون معنای آن «ان لم ترزق ولدا ابیض» است و در خطاب وجود موضوع یعنی «ولد» فرض نشده است. و آن با این که گفته شود «الولد ان رزقته ابیض فاختنه» فرق دارد و خطاب دوم مفهوم دارد.
پس معنای شرط محقق موضوع این است که در خطاب وجود موضوع در رتبه سابق بر وجود شرط فرض نشود. و بر این اساس «ان اعطاک زید فاکهة فکلها» نیز شرط محقق موضوع خواهد بود با این که اعطاء زید سبب تحقق فاکهه نیست زیرا در خطاب وجود موضوع در رتبه سابق بر وجود شرط فرض نشده است. و این منشأ میشود که مرجع ضمیر «فکلها» فاکههای باشد که «اعطاک زید» و لذا انتفای وجوب اکل فاکههای که «اعطاک زید» با انتفای فاکههای که «اعطاک زید» از باب سالبه به انتفاء موضوع است.