در بررسی مفهوم «تدریجیت» در علم اجمالی مربوط به تدریجیات، چندین احتمال قابل طرح و تحلیل است. در ادامه، این احتمالات و نقدهای مرتبط با آنها را مرور میکنیم.
احتمال اول: تدریجی بودن در مقابل آنی بودن
مراد این است که فعلی که متعلق حکم است، در زمان جاری باشد. به عبارت دیگر، مقصود از تدریجی بودن، نقطه مقابل آنی بودن است؛ مانند «وصول الی حد المسافة» که با رسیدن شخص به نقطه آغاز چهار فرسخ، آنی محقق میشود.
نقد مرحوم اصفهانی: «این تفسیر قطعاً مقصود نظر نیست؛ زیرا تمام افعال مطرح در علم اجمالی، مانند علم اجمالی به حرمت شرب این آب یا آن آب، افعالی هستند که در بستر زمان محقق میشوند و آنی نیستند.»
احتمال دوم: عدم قابلیت جمع دو فعل در زمان واحد
مراد این است که دو فعل، در زمان واحد قابل جمع نباشند.
- این کلام ایشان، ظاهراً تعریضی به نظر مرحوم نائینی است که در «اجود التقریرات» فرمودهاند: «مراد از تدریجی این است که دو فعل “لا یجتمعان فی زمان واحد”».
- اما مرحوم اصفهانی معیار تدریجی بودن را «لایجتمعان فی زمان واحد» نمیدانند.
احتمال سوم: عدم وقوع ذاتی یکی از افعال در زمان حاضر
در این تفسیر:
- گاهی افعال ذاتاً فیالحال واقعشدنی هستند؛ یعنی هر یک به طور مستقل، امکان وقوع در زمان حاضر را دارند (ولو اینکه مکلف نتواند بین آن دو در زمان واحد جمع کند).
- اما در موارد دیگر، یکی از افعال مورد نظر، ذاتاً در زمان حال قابل وقوع نیست؛ مانند انجام حج در موسم خاص خود، یا وفا کردن به قسمِ ترک وطی در شبی که ممکن است چند روز با زمان حال فاصله داشته باشد. این فعل، برخلاف مثال وطی دو زن یا نوشیدن دو آب، ذاتاً در زمان حاضر واقع نمیشود.
جمعبندی نهایی:
بنابراین، مقصود از علم اجمالی در تدریجیات این است که:
دستکم یکی از طرفین علم، مربوط به آینده باشد، به گونهای که ذاتاً در حال واقعشدنی نباشد (مانند فعلی که به زمان متأخری مقید شده است).
تمامی مثالهای مذکور در این باب، از این قبیل هستند:
- برای نمونه، کسی که به وقوع یک معامله ربوی علم اجمالی دارد و طرف علمش، معامله امروز یا معامله پنج روز دیگر است.
بر اساس جلسه ۳۰ شهریور ۱۴۰۴