بحث پیرامون ماهیت و کارکرد «قاعده ملازمه» و نسبت آن با احکام قطعی عقلی و ظنونی شرعی است. اشکال مطرحشده این است که قاعده ملازمه، تنها یک «ظن معتبر» تولید میکند و لذا به حکم قطعی شرعی منجر نمیشود.
تقریر استاد از فرآیند استنباط با قاعده ملازمه
استاد تأکید میکنند که قاعده ملازمه، خود یک دلیل ظنی معتبر است. اما این قاعده نسبت به مرحله «إنشاء» و «فعلیت» حکم شرعی، حجیت میبخشد و نسبت به مرحله «اقتضاء» (یعنی حکم عقل به حسن یا قبح) کاری ندارد.
فرآیند استنباط به شرح زیر است:
- حکم قطعی عقلی: ابتدا باید عقل به قطع برسد که فلان عمل (مثلاً جبران خسارت) ذاتاً حسن یا قبیح است. این مرحله، موضوع قاعده ملازمه را تشکیل میدهد.
- احراز عدم مانع از إنشاء: سپس باید در ادله شرعی فحص کنیم تا مطمئن شویم شارع، این حکم عقلی قطعی را ردع یا منع نکرده باشد؛ یعنی مانعی برای جعل آن به عنوان حکم شرعی وجود نداشته باشد.
- احراز عدم مانع از فعلیت: پس از آن، باید بررسی کنیم که آیا مانعی برای فعلیت یافتن و تنجز این حکم در خارج وجود دارد یا خیر (مانند وجود عسر و حرج).
- نتیجه: اگر در این دو مرحله (إنشاء و فعلیت)، مانعی یافت نشد، حکم شرعی معتبر استنباط میشود و لوازم عقلی و عادی آن نیز معتبر خواهد بود.
پاسخ به اشکال: نسبت قاعده ملازمه با قطع و ظن
اشکال: قاعده ملازمه تنها به حکم ظنی میرسد، نه قطعی.
پاسخ تفصیلی استاد:
- ما ادعا نکردهایم که با قاعده ملازمه به حکم شرعی قطعی میرسیم. نتیجه این فرآیند، یک دلیل اجتهادی و حکم معتبر ظنی است.
- شرط اساسی، قطعیتِ خودِ حکم عقلی اولیه است. یعنی عقل باید قطعاً به حسن یا قبح ذاتِ یک عمل حکم کند.
- قاعده ملازمه با تکیه بر آن حکم قطعی عقلی، امکان و مسیر استنباط حکم شرعی را فراهم میکند، اما محصول نهایی این مسیر، لزوماً قطعیت ندارد، بلکه اعتبار دارد.
- تمایز کلیدی: آنچه باید قطعی باشد، حکم عقل به حسن/قبح است، نه حکم شرعی مستنبط.
تفکیک دو بحث: تعارض عقلی-نقلی در غیر شرعیات
در پاسخ به پرسش پایانی درباره نظر مرحوم شیخ انصاری (قدّس سرّه) در تعارض حکم قطعی عقلی و شرعی ظنی:
- استاد این بحث را مستقل از قاعده ملازمه در شرعیات میدانند.
- مثال قاعده ملازمه در شرعیات (مسواک): عقل قطعاً به حسن مسواک زدن حکم میکند. اگر روایتی وجوب مسواک را إنشاء نکرده باشد، به دلیل مانع (مثل عسر و حرج) است، نه به دلیل نفی حسن ذاتی آن. لذا تأویلی در کار نیست، بلکه مانع از إنشاء وجود دارد.
- مثال عدم استفاده از قاعده ملازمه با حکم قطعی عقل (آیه الاستواء): ظهور آیه، جسمانی بودن خداوند است. عقل قطعاً حکم میکند که خداوند جسم نیست. در اینجا تعارض بین حکم قطعی عقلی و ظهور آیه پیش میآید. در چنین مواردی (که مربوط به عقاید و غیر احکام عملی است)، حکم قطعی عقلی مقدم شده و آیه تأویل برده میشود. این مسئله، جدای از فرآیند استنباط احکام شرعی با قاعده ملازمه است.
بر اساس جلسه ۷۴
۲۹ دی ماه ۱۴۰۴