تفکیک بسیار مهم مرحوم امام در حوزه جریان قاعده ی ملازمه
ایشان در ذیل بحث تجری می فرمایند که قاعده ملازمه فقط در سلسله علل جریان دارد یعنی در جایی که صغری حکم عقل و کبری حکم شرع باشد، اما اگر در ناحیه معالیل باشد، به اینکه صغری شرعی باشد، در اینجا قاعده ملازمه جاری نیست البته به این معنی نیست که قاعده ملازمه در سلسله معالیل تخصیص می خورد بلکه تخصصا تاسیسیات که حکم عقل در آن در سلسله معالیل مطرح می شود، از محل بحث خارج است.
در توضیح کلام مرحوم امام عرض کنیم که بین تأسیسیات و امضائیات، تفاوت است. در امضائیات، ابتدا عقلاء در نزد خودشان ملاک را دارند سپس به سراغ شارع می روند تا ببینند آیا شارع این ملاک را ردع کرده یا خیر. مانند قبح ظلم که تأسیس شارع نیست و ملاک آن را عقل دارد لذا عقل در ناحیه علت (یعنی مقتضی. مقتضی، علت ناقصه است) می نشیند سپس به دنبال شرع می رود تا ببیند مانعی یا رادعی وجود دارد یا خیر. اما در تأسیسیات ما از ملاک خبر نداریم چون تأسیس خود شارع است. اگر هم عقل می آید، عقل در ناحیه معلول می آید. یعنی ابتدا شارع بر اساس علمِ خود به ملاکات، حکم را تأسیس می کند سپس عقل می گوید اگر شارع اینچنین گفته، حتما درست بوده و باید تبعیت کنید.
بنابراین وقتی عقل ناحیه علل باشد مانند قبح ظلم، مقتضی را با حکم قطعی عقل به قبح، درک می کند که بعدها خواهیم گفت، اطمینان به قبح هم قبول است و نیاز به قطع نیست. سپس باید به دنبال مانع از إنشاء و فعلیت گشت و اگر احراز عدم ردع شد، حکم شرعی هم بیان می شود. اما در تأسیسیات که شروع و ملاک با شارع است و عقل در ناحیه معلول قرار می گیرد، عقل اصلا ادراک ندارد و نمی تواند ملاک نیست. لذا عقل در تأسیسیات می گوید اگر شارع امر کرده، قطعا حسن بوده و تو باید از امر شارع تبعیت کنی. لذا حکم عقل به لزوم تبعیت، معلول حکم شرع به لزوم انطباق است.
به عبارت دیگر وقتی عقل واقع در سلسله معلولات احکام شرعیه می شود، دیگر قاعده ملازمه جاری نمی شود چون عقل اصلا مقتضی را ندارد و مقتضی دست شارع است.
نکته: تعبیر علی تقدیر تسلیمها در تقریرات مختلف مرحوم امام فرق می کند. تعبیر آقای فاضل به نحوی است که مرحوم امام می گویند من قاعده ملازمه را قبول ندارم اما کسی که قبول دارد، اینچنین قبول دارد. بعضی دیگر تعبیر کرده اند به قاعده ملازمه عند قائلیه و دلالت ندارد که مرحوم امام این قاعده را قبول ندارند. البته ما از بیرون می دانیم که مرحوم امام قاعده ملازمه را قبول دارد.
درس خارج جلسه ۷۶
۱ بهمن ماه ۱۴۰۴