در مجموع، چهار اشکال به شمول اطلاق لفظی نسبت به مصادیق مستحدثه مطرح شده که همگی پاسخ داده شدهاند. این اشکالات، صغروی هستند، نه کبروی؛ به این معنا که مانع از ظهور اطلاقی میشوند، اما مانع حجیت ظهور نیستند.
اشکال: عدم امکان یا عرفی نبودن تقیید
رابطه میان اطلاق و تقیید در مقام اثبات، از نوع «ملکه و عدم ملکه» است؛ به همین دلیل در مقام اثبات، امکان عقلی یا عرفی اطلاق، متفرع بر امکان عقلی یا عرفی تقیید است. بنابراین، اگر تقیید از نظر عقلی یا عرفی ممکن نباشد، اطلاق نیز چنین امکانی نخواهد داشت.
در برخی از مصادیق مستحدثه، اطلاق عقلاً ممکن نیست، زیرا تعقل و تصور آن مصادیق متعذر است؛ مانند انرژی هستهای یا رایانه و… .
در برخی دیگر، گرچه تقیید و اطلاق عقلاً امکانپذیر است—به این صورت که معصومین (علیهمالسلام) از حدوث آن مصادیق در آینده یا مکانهای دور خبر دهند و سپس خطاب را تقیید زده و آن مصادیق را از حکم خارج کنند—اما این نوع تقیید، عرفاً ممکن نیست و عرف آن را نمیپذیرد.
پاسخها به اشکال عدم امکان یا عرفی نبودن تقیید
۱. امکان تقیید برای معصومین (علیهمالسلام)
تقیید نسبت به همه مصادیق مستحدثه، برای یک متکلم عادی دشوار، بلکه محال است؛ اما برای معصومین (علیهمالسلام) ممکن است. ایشان در بالاترین مراتب فصاحت و بلاغت قرار دارند، بهگونهای که دشوارترین و دورترین مطالب از فهم مردم را با عباراتی مختصر و گویا بیان میفرمایند.
۲. راههای جایگزین تقیید
تقیید متوقف بر ذکر مستقیم موضوعات مستحدثه نیست و ممکن است از راه دیگری به نتیجه، یعنی اطلاق، برسیم (چون تقیید ممکن است، پس اطلاق نیز ممکن خواهد بود). برای مثال، مولا میتواند بفرماید: «المسافر مسیرة یوم یقصر بلا فرق بین ان تکون وسیلة السفر متوفرة فی هذا الزمان او وسیلة متطورة قد تصنع فی المستقبل».
۳. پاسخ به عرفی نبودن تقیید
اگرچه تقیید برای یک متکلم عادی که عهدهدار بیان احکام شرعی تا روز قیامت نیست، عرفی تلقی نمیشود، اما نسبت به متکلمی معصوم که شأنش بیان احکام برای همه زمانها و مکانهاست، کاملاً عرفی است. این امر به دلیل آن است که شریعت ایشان، طبق آیات و روایات، برای تمامی زمانها و مکانهاست.
بر اساس الفائق صفحات ۱۵۸ و ۱۵۹
