این پرسش مطرح است که شرط در جمله شرطیه، قید حکم است یا قید موضوع؟ پرسش به این پاسخ، در مفهومگیری تأثیر بسزایی دارد. اگر شرط، قید موضوع باشد، مفهومگیری از آن نوعی قیاس محسوب میشود. اما اگر شرط، قید حکم باشد، میتوان از آن مفهوم گرفت.
استاد برای تشخیص این دو حالت، روشی را ارائه میدهند که در ادامه به آن میپردازیم:
روش تشخیص قید حکم از قید موضوع
برای تشخیص اینکه شرط در جمله شرطیه قید حکم است یا قید موضوع، باید مراحل زیر را طی کنید:
- یافتن حکم در جزا: ابتدا باید حکم را در جزاء جمله شرطیه مشخص کنید.
- یافتن متعلق حکم: سپس متعلق حکم را که یک فعل اختیاری است، پیدا کنید.
- یافتن متعلقِ متعلق (موضوع): در مرحله بعد، متعلقِ متعلق را که همان موضوع است، شناسایی کنید.
- سنجش شرط با متعلقِ متعلق (موضوع): در نهایت، شرط را با متعلقِ متعلق (موضوع) بسنجید و دو حالت را بررسی کنید:
- اگر متعلقِ متعلق (موضوع) دو حصه داشته باشد: یعنی یک حصه واجد شرط و یک حصه فاقد شرط باشد. در این صورت، شرط قید حکم است نه قید موضوع.
- اگر متعلقِ متعلق (موضوع) تماماً واجد شرط باشد: این بدان معناست که شرط قید موضوع است.
مثال برای روشن شدن بحث
برای درک بهتر این روش، دو مثال را بررسی میکنیم:
1. مثال قید موضوع: «إن رزقت ولداً فاختنه»
- حکم در جزا: وجوب.
- متعلق وجوب: ختنه کردن (فعل اختیاری).
- متعلقِ متعلق (موضوع): ولد (وجوب ختنه کردن ولد).
- سنجش شرط با موضوع: شرط “إن رزقت ولداً” را با موضوع “ولد” میسنجیم. آیا “ولد” دو حصه دارد که یک حصه “رزقت ولداً” و یک حصه “لم ترزق ولداً” باشد؟ خیر، اینگونه نیست. “ولد” در اینجا تمامالموضوع است و شرط “إن رزقت ولداً” در واقع قید و مسوِّق همین موضوع است.
- نتیجه: در این مثال، شرط قید موضوع است و نمیتوان مفهومگیری کرد (مثلاً به سراغ حکم حیوانات هم رفت)؛ زیرا این کار قیاس خواهد بود.
2. مثال قید حکم: «إن جاءک زید مع الکتاب فأکرمه»
- حکم در جزا: وجوب.
- متعلق وجوب: اکرام کردن (فعل اختیاری).
- متعلقِ متعلق (موضوع): زید.
- سنجش شرط با موضوع: شرط “إن جاءک زید مع الکتاب” را با موضوع “زید” میسنجیم. آیا “زید” دو حصه دارد؟ بله، زید دو حصه دارد:
- حصهای که با کتاب میآید.
- حصهای که بدون کتاب میآید.
- نتیجه: پس “جاءک مع الکتاب” قید حکم است. قائلین به مفهوم وضع در همین جا مفهوم میگیرند. کسانی که قائل به اطلاق کلامی هستند، پس از احراز مقدمات حکمت در همین جا مفهوم میگیرند. اما کسانی که به اطلاق مقامی معتقدند، مجموع ادله را بررسی کرده و سپس اقدام به مفهومگیری میکنند.
بر اساس درس خارج اصول، جلسه ۳۱
۲۲ آبان ۱۴۰۲