نوع اصولیان بر این عقیدهاند که دلالت اقتضاء تنها در صورتی شکل میگیرد که اصل خطاب مستلزم لغویت باشد، و نه در مواردی که تنها اطلاق خطاب به لغویت میانجامد.
دلیل این تمایز آن است که در اطلاق همین که مطلق نسبت به بعضی از افراد صادق باشد و حکم جریان پیدا کند، لغو نمی باشد یا اگر لغو باشد، مقید به قید عدم لغویت است؛ مثل اینکه مقید به قید عدم عجز است لذا قید میخورد و دلالت اقتضاء شکل نمیگیرد.
تطبیقات تمایز قائل شدن بین لغویت «اصل خطاب» و «اطلاق خطاب»
اصل مذکور، در فروع مختلفی در فقه و اصول مورد بحث و تطبیق قرار گرفته است:
۱. اصل مثبت در استصحاب
ادعا: برخی معتقدند اگر استصحاب عدم حاجب و مانع (مثلاً عدم وجود مانع بر پوست) جاری شود، لازمه آن وصول آب به پوست است که از مصادیق اصل مثبت میباشد. اگر این لازمه (اصل مثبت) حجت دانسته نشود، اطلاق دلیل استصحاب که شامل این مورد است، لغو خواهد شد. لذا، نتیجه میگیرند که در امثال این موارد، اصل مثبت باید حجت باشد.
پاسخ اصولی: همان اشکال اصلی مطرح میشود؛ دلالت اقتضاء از طریق لغویت اطلاق خطاب پدید نمیآید. نهایتاً، اطلاق دلیل استصحاب تقیید میخورد.
۲. اجرای حدود در عصر غیبت
اجرای حدود در عصر غیبت از مباحث اختلافی است. مرحوم محقق خویی (قدس سره) آن را جایز میدانند و به ادلهای از جمله دلیل زیر استناد میکنند.
استدلال بر جواز: آیه شریفه «الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا…» و نظایر آن، نسبت به زمانهای مختلف اطلاق دارد. قرینه لبّی وجود دارد که برای جلوگیری از هرجومرج، تنها حاکم شرع حق اقامه حدود را دارد. برای اینکه اطلاق خطاب نسبت به زمان غیبت لغو نشود، درمییابیم که شارع برای گروهی، جعل ولایت کرده است که قدر متیقن آن، فقیه جامعالشرایط است.
پاسخ اصولی: اطلاق نسبت به زمان غیبت تقیید میخورد و لغو میشود. دلالت اقتضاء با لغویت اطلاق خطاب شکل نمیگیرد.
نکته مهم:
اللّهمّ الّا أن یقال که اطلاق در این فرع (اجرای حدود) به دلیل نیاز قطعی جامعه اسلامی به قوانین کیفری، درک مذاق و حکمت شارع از جعل این قوانین و لزوم حفظ نظم، توانایی قید خوردن را ندارد. در این مورد بهخصوص، اطلاق خطاب توانایی ایجاد دلالت اقتضاء را دارد.
۳. سختگیری در شرایط امام جماعت
آیتالله شبیری زنجانی (حفظه الله) در بحث شرایط امام جماعت فرمودهاند که سختگیریهای زیاد در مورد عدالت و قرائت، موجب تعطیلی نماز جماعت در جامعه میشود و لذا نباید انجام شود.
تحلیل اصولی کلام ایشان: اطلاق زمانی ادله نماز جماعت، زمان ما را نیز شامل میشود. برای اینکه این اطلاق لغو نشود (به دلیل تعطیلی فریضه)، باید شروط امام جماعت آسانتر گرفته شود (که این خود نوعی اقتضاء است).
اشکال اصولی: همان اشکال پیشین وارد است؛ اطلاق خطاب لغو میشود، اما از لغویت اطلاق به دلالت اقتضاء نمیرسیم. بنابراین، اطلاق را نسبت به شرایط زمان حاضر تقیید میزنیم.
۴. جعل بدل در قاعدهی برائت (در مقابل استصحاب و قاعده فراغ)
در قواعدی مانند فراغ و استصحاب، جعل بدل مطرح است تا اصل خطاب لغو نشود.
اما در برائت، جعل بدل منتفی است، زیرا اگر جعل بدل نباشد، تنها اطلاق خطاب لغو میشود (مثل شمول برائت نسبت به همه شبهات). این لغویت، نهایتاً به تقیید میانجامد (تقیید به شبهات بدویه).
تطبیق بر یک حدیث: در مورد حدیث «كلّ شيء فيه حلال و حرام حتّى تعرف الحرام منه بعينه» نیز ممکن است گفته شود که برای جلوگیری از لغویت اطلاق آن نسبت به شبهات غیرمحصوره، باید قائل به جعل بد شد.
پاسخ اصولی: اطلاق حدیث به شبهات غیرمحصوره محدود و تقیید میخورد، نه اینکه دلالت اقتضاء برای جعل بدل شکل بگیرد.