تفاوت أمارات و اصول
حضرت استاد در مهم ترین تفاوت بین امارات و اصول را به تبع مرحوم آخوند عدم حجیت مثبتات اصول و حجیت مثبتات أمارات می دانند که در این مسئله مرحوم اصفهانی کلامی در مقام دفع اشکال به مقدمات استدلال مرحوم آخوند بیان کرده اند و آیت الله سیستانی این دفع را از مرحوم اصفهانی نپذیرفتند که در نظر استاد این بیان آیت الله سیستانی توانایی مقابله با دفاع مرحوم اصفهانی را ندارد زیرا…
مرحوم آخوند در مقام تفاوت بین امارات و اصول در کفایة الأصول بیان کرده اند:
«ثم لا يخفى وضوح الفرق بين الاستصحاب و سائر الأصول التعبدية و بين الطرق و الأمارات فإن الطريق و الأمارة حيث إنه كما يحكي عن المؤدى و يشير إليه كذا يحكي عن أطرافه من ملزومه و لوازمه و ملازماته و يشير إليها كان مقتضى إطلاق دليل اعتبارها لزوم تصديقها في حكايتها و قضيته حجية المثبت منها كما لا يخفى بخلاف مثل دليل الاستصحاب فإنه لا بد من الاقتصار مما فيه من الدلالة على التعبد بثبوته و لا دلالة له إلا على التعبد بثبوت المشكوك بلحاظ أثره حسب ما عرفت فلا دلالة له على اعتبار المثبت منه ك سائر الأصول التعبدية إلا فيما عد أثر الواسطة أثرا له لخفائها أو لشدة وضوحها و جلائها حسب ما حققناه.»
کلام ایشان دو مقدمه دارد:
مقدمه اول: تعدّد خبر به لحاظ لوازم و ملزومات و ملازمات مخبرٌ به
وقتی از یک امری خبر داده میشود، به تعداد لوازم و ملزومات و ملازمات آن مخبرٌ به، خبر ایجاد میشود. به عنوان مثال وقتی کسی میگوید: «خورشید طلوع کرد» از تمام آثار و لوازمِ حیات زید نیز خبر میدهد و در حقیقت، چندین حکایت و خبر وجود دارد. این فرد هم از پایان شب و هم از قضا شدن نماز خبر میدهد.
مقدمه دوم: شمول ادله حجّیت خبر نسبت به خبرهای مربوط به لوازم
ادله حجّیت خبر عادل یا خبر ثقه، تمامی حکایتها و خبرهای مُخبِر را شامل میشود و معنای «صدّق العادل» یا «صدّق الثقة»، صحّت خبرهای او و لزوم ترتیب اثر دادن به حکایت های است. این مطلب اطلاق دارد و اخبار مطابقی، تضمنی و التزامی را شامل میشود.
نتیجه: حجّیت مثبتات أمارات و عدم حجّیت آن نسبت به اصول
با توجه به این دو مقدمه،
باید گفت: مثبتات أمارات حجّت است. ولی در مورد اصول عملیه به عنوان مثال استصحاب، تعبیر «لا تنقض الیقین بالشک» به کار رفته و حکم به ابقای همان مورد یقین شده است. نسبت به لوازم و ملازمات و ملزومات، یقینی نبوده بلکه یقین به عدم آنها بوده است. از این رو دلیل استصحاب نمیتوان شامل این موارد شود.
بنابراین دایره ی حجّیت در باب اصول عملیه و استصحاب ضیق است ولی در أمارات موسّع است. بدین معنا که اگر دلیل حجّیت أمارات لفظی باشد، اطلاق دارد و اگر غیر لفظی مانند سیره عقلائیه و متشرعه ردع نشده از سوی شارع باشد، این دلیل نیز شمول دارد و نسبت به دلالتهای مطابقی، تضمنی و التزامی نیز جریان دارد.
اشکال به مقدمه اول (تقوّم حکایت به دو امر)
در اشکال به مقدمه اول (اخبار از شیء، اخبار از لوازم و … است) گفته شده: حکایت به دو امر نیاز دارد:
1-التفات و توجه؛
برای تحقق حکایت، باید توجه و التفات باشد. بنابراین برای آنکه حکایت از لوازم و ملزومات و ملازمات صورت بگیرد، باید به این موارد التفات داشته باشد و بداند لازمهی این خبر چیست. التفات به لوازم در صورتی است که لزوم بیّن بالمعنی الاخص باشد ولی اگر بیّن بالمعنی الاخص و یا بیّن نباشد، ممکن است به هیچ وجه توجّهی به آن نباشد و حکایت صورت نمیپذیرد. از این رو در باب کفر، گفته شده اگر لازمهی کلامی، انکار رسالت یا توحید باشد، موجب کفر میشود و فتوای مشهور متأخرین آن است که به مجرّد آن کلام، حکم به کفر نمیشود و باید به لازمهی آن توجه داشته باشد و ممکن است به جهت شبههای، آن کلام را بیان کرده است. هر چند مرحوم سید یزدی + در مورد منکر ضروری هر چند که به لازم توجه نداشته باشد، احتیاط کرده و خود عنوان «انکار ضروری» را موضوع کفر قرار داده ولی این کفر تعبّدی است و مشهور به آن فتوا ندادهاند.
2-قصد حکایت.
همچنین حکایت در صورتی حاصل میشود که قصد حکایت باشد. حکایت یک امر قصدی است و به خودی خود، حاصل نمیشود.
بنابراین حکایت از امری، در صورتی حکایت از آثار و لوازم است که اولا آن لوازم توجه داشته باشد و ثانیاً قصد حکایت از لوازم را داشته باشد. از این رو نمیتوان گفت در تمامی موارد خبر، خبر از لوازم وجود دارد.
دفع اشکال در کلام محقق اصفهانی
محقق اصفهانی ابتدا این اشکال را مطرح کرده ولی در انتهای کلام، به این اشکال اینگونه پاسخ میدهند؛
أمارات و أخباری که اقامه میشود، دو گونه است:
-
أمارات قائم بر موضوعات خارجیه: در این أمارات التفات و قصد حکایت لازم است هر چند که این التفات و قصد از طریق قرینه نوعیه احراز شود بدین صورت که نوع مردم در اخبارات خود، التفات و قصد را دارند و این خود یک أماره عقلائیه مورد قبول شرع بر التفات و قصد متکلّم میشود. -
أخبار راویان از ائمه : در این موارد هر چند ممکن است راوی التفات و قصد به لوازم خبر خود را نداشته باشد ولی از گوینده ای، این کلام را نقل میکند که ایشان التفات و قصد به لوازم کلام خود را داشته است. از این رو مطالبی که فقهاء و شارحین احادیث از کلمات معصومین ^ استخراج میکنند مشمول ادله حجّیت خبر میشود.
بنابراین میتوان مثبتات أمارات را حجّت دانست و اشکالی که به کلام مرحوم آخوند وارد شده، دفع میشود. تنها اشکال، اخصّ بودن دلیل از مدعاست چرا که در برخی از أمارات جاری نمیشود.
پاسخ محقق سیستانی به محقق اصفهانی
محقق سیستانی به این کلام محقق اصفهانی اینگونه پاسخ میدهند: صرف التفات و قصد امام به کلام خود، برای حجّیت لوازم کفایت نمیکند و صرف قصد تفهیم بدون گیرایی مخاطب کافی نیست و باید مقدماتِ دخیل در انتقال مطلب به مخاطب وجود داشته باشد تا قصد حکایت تمام شود و بدون این مقدمات و در نظر گرفتن گیرایی مخاطب، قصد حکایت محقق نمیشود. بنابراین امام معصوم به لوازم کلام خود التفات داشتهاند ولی نمیتوان گفت قصد انتقال این لوازم را داشته باشند.
نقد استاد به محقق سیستانی
کلام محقق سیستانی a کلام متینی است ولی به صورت مطلق نمیتوان گفت امام × در همهی موارد قصد انتقال لوازم را نداشتهاند؛ زیرا
-
گاهی لوازم به گونهای است که نوع مردم متوجه آنها میشوند: در این صورت مانعی ندارد که امام قصد انتقال و حکایت لوازم را داشته باشند. -
گاهی لوازم به گونهای است که امام میدانند که هیچ فردی متوجه آنها نمیشود: در این موارد امام قصد انتقال نفرمودهاند. -
گاهی لوازم به گونهای است که عدهای متوجه لوازم خواهند شد هر چند در برههای خاص از زمان باشند: در این موارد نیز مانعی ندارد که امام قصد انتقال را داشته باشند. به عنوان مثال سوره توحید معانی دارد که تنها اقوام آخر الزمان آن معانی را درک میکنند که که امام به لحاظ ایشان قصد مینمایند.