مرحوم نائینی فرمودند اگر کلام اخباریین را بپذیریم و حجیت ملازمه عقلی را انکار کنیم، روایات حجیت عقل بلا فرد می شود، لذا باید عقل قطعی و اطمینانی را در مقتضی بپذیریم. البته ما توضیح می دهیم که مدعای مرحوم نائینی (روایات، سبب پذیرش حجیت عقل است) درست است اما راه ایشان نادرست است.
طرح مسئله
اگر عدم احاطه عقل را به حوزه مقتضی سرایت دهیم، ادله حجیت عقل حمل بر فرد نادر خواهد شد، زیرا گزارههای خطاناپذیر عقلی که به علم حضوری بازمیگردند، در فقه و عقائد بسیار اندک هستند.
محدوده گزارههای خطاناپذیر عقلی
نکات کلیدی:
- ارجاع تمامی مطالب فلسفی به علم حضوری نه کنترلشده است و نه عملی.
- حتی با صرف کل عمر، تنها در یک یا دو باب میتوان این کار را انجام داد.
- براهین فلسفی لزوماً به علم حضوری بازنمیگردند.
مثال:
- برهان صدیقین: تنها یک تقریر خاص آن توسط استاد (آقای عبودیت) به علم حضوری ارجاع داده شد و تبدیل به یک کتاب کامل گردید.
- اگر فیلسوف بخواهد در تکتک استدلالها مکانیسم ارجاع به علم حضوری را پیاده کند، حتی یک مرحله از نهایة الحکمة را نیز نمیتواند بنویسد.
پاسخ به انکارکنندگان معرفت مطلق
وجود گزارههای خطاناپذیر به نحو موجبه جزئیه، ردی بر کسانی است که معرفت مطلق را به نحو سالبه کلیه انکار میکنند.
اما:
اگر عدم احاطه عقل را تا مرحله مقتضی تعمیم دهیم، ادله حجیت عقل حمل بر فرد نادر میشوند (مواردی که به علم حضوری بازمیگردند و صدقشان ذاتی و پیشینی است).
در فقه و عقائد:
- در فقه، گزارههایی مانند حق عبودیت عبد و مولویت مولی از این دست هستند ⟵ بسیار نادر.
- در عقائد نیز موارد مشابه نادر هستند.
سؤال اول:
ما که همه فقه را بررسی نکردهایم تا بگوییم چنین گزارهای نادر است.
پاسخ:
کسانی که یک دوره کامل فقه را کار کردهاند (مانند مرحوم آقاضیاء) و قاعده ملازمه را نیز پذیرفتهاند، تنها چند مورد محدود توانستهاند استخراج کنند.
سؤال دوم:
آیا بین عقل عملی و نظری تفکیک نمیکنید؟
پاسخ:
این گونه گزارهها در هر دو حوزه نادر هستند، زیرا ارجاع به علم حضوری به خودی خود نادر است.
تحلیل خطاناپذیری:
- خطاناپذیری مخصوص علم حضوری است.
- تا وقتی دوئیت (تفاوت بین ذهن و عین) وجود دارد، احتمال خطا مطرح است.
- تنها هنگامی که دوئیت از بین برود و غیبوت به حضور تبدیل شود، خطاناپذیر میشویم.
- در عقل عملی این فرایند سختتر است، زیرا باید از عملی ⟵ نظری ⟵ بدیهی ⟵ علم حضوری گذر کند.
راهحل نهایی: تعمیم حجیت به اطمینان
اگر حجیت را منحصر به یقین بالمعنی الأخص (خطاناپذیر) بدانیم، ادله حجیت عقل حمل بر فرد نادر میشوند.
راه برونرفت:
- مقتضی در قاعده ملازمه باید اعم از قطع و اطمینان باشد.
- اطمینان به حسن + احراز عدم مانع از إنشاء و فعلیت ⟵ حجت شرعی
- بدینترتیب، اگر ما احراز مقتضی را در اعم از قطع قرار دهیم، روایات حجیت عقل حمل بر فرد نادر نمیشوند.
قاعده مقتضی و مانع به عنوان چارچوب عام
قاعده مقتضی و مانع:
هر جا حجت بر مقتضی قائم بود و عدم مانع از آن مقتضی در إنشاء و فعلیت احراز شد، میتوان بر طبق آن فتوا داد.
جمعبندی
- ادله حجیت عقل با تعمیم به اطمینان (نه صرف یقین خطاناپذیر) از حمل بر فرد نادر خارج میشوند.
- قاعده مقتضی و مانع چارچوبی عام ارائه میدهد که هم گزارههای نقلی و هم گزارههای عقلی را دربرمیگیرد.
- این رویکرد، انسجام ادله نقلی و عقلی را حفظ کرده و اشکال اخباریین را دفع میکند.
بر اساس جلسه ۷۷
۴ بهمن ماه ۱۴۰۴