متن روایت
امام صادق علیه السلام در صحیحه ثالثه زراره میفرماید: «وَ إِذَا لَمْ يَدْرِ فِي ثَلَاثٍ هُوَ، أَوْ فِي أَرْبَعٍ وَ قَدْ أَحْرَزَ الثَّلَاثَ قَامَ فَأَضَافَ إِلَيْهَا أُخْرى، وَ لَاشَيْءَ عَلَيْهِ وَ لَايَنْقُضُ الْيَقِينَ بِالشَّكِّ، وَ لَايُدْخِلُ الشَّكَّ فِي الْيَقِينِ، وَ لَايَخْلِطُ أَحَدَهُمَا بِالْآخَرِ، وَ لكِنَّهُ يَنْقُضُ الشَّكَّ بِالْيَقِينِ، وَ يُتِمُّ عَلَى الْيَقِينِ ، فَيَبْنِي عَلَيْهِ، وَ لَايَعْتَدُّ بِالشَّكِّ فِي حَالٍ مِنَ الْحَالَاتِ.»
تبیین دیدگاه علامه مجلسی و فیض کاشانی
معنای جمله «لَايَنْقُضُ الْيَقِينَ بِالشَّكِّ»
هشت احتمال در معنای این روایت مطرح شده است. یکی از این احتمالات، معنایی است که علامه مجلسی و فیض کاشانی مطرح کردند. بر اساس دیدگاه ایشان، منظور از «یقین» در جمله «وَ لَايَنْقُضُ الْيَقِينَ بِالشَّكِّ»، «متیقن» است و معنای جمله این است که «متیقن را نباید با شک نقض کرد.» متیقن در فرض مسئله، سه رکعت نمازی است که مکلف خوانده است و نباید آن را نقض کند و بخاطر شک، نمازش را بهم بزند.
بحار الانوار، ج 85، ص 182: «فالخبر يحتمل وجهين الأول و هو الأظهر أنه يبني على الأقل … فالمراد بقوله لا ينقض اليقين بالشك أي لا يبطل المتيقن من صلاته بسب الشك الذي عرض له في البقية.»
مرآة العقول ج 15، ص 194: «و المراد بقوله «لا ينقض اليقين بالشك» أي لا يبطل المتيقن من صلاته بسبب الشك الذي عرض له في البقية.»
الوافی ج 8، ص 980: «لا ينقض اليقين بالشك يعني لا يبطل الثلاث المتيقن فيها بسبب الشك في الرابعة بأن يستأنف الصلاة بل يعتد بالثلاث.»
این تفسیر از عبارت محل بحث، در حقیقت ردّ قول شاذّ عامه است. عامه در این مسئله، دو قول دارند که یکی مشهور و دیگری شاذ است. قول مشهور عامه این است که باید بنا را اقلّ گذاشت و یک رکعت دیگر به صورت متصل خواند. قول شاذ عامه این است که در صورت شک بین 3 و 4، نماز باطل است. بر اساس فهم مرحوم مجلسی و مرحوم فیض از عبارت «وَ لَايَنْقُضُ الْيَقِينَ بِالشَّكِّ» در حقیقت امام صادق علیه السلام نهی میکند از اینکه مانند برخی از عامه، نماز رها شود.
معنای جمله «وَ لَايُدْخِلُ الشَّكَّ فِي الْيَقِينِ، وَ لَايَخْلِطُ أَحَدَهُمَا بِالْآخَرِ»
ادامه تعابیر حضرت (وَ لَايُدْخِلُ الشَّكَّ فِي الْيَقِينِ، وَ لَايَخْلِطُ أَحَدَهُمَا بِالْآخَرِ) از دیدگاه ایشان، به منظور اشاره به قول امامیه و رد قول مشهور عامه است. حضرت میفرماید اگر به همین نماز اکتفا کنی و هیچ چیز به آن ضمیمه نکنی یا فقط یک رکعت به صورت متصله بیاوری، ادخال شک در یقین و خلط شک به یقین شده است؛ در نتیجه باید یک رکعت به صورت منفصله آورد.
به تعبیر دیگر، امام صادق علیه السلام با جمله اول (وَ لَايَنْقُضُ الْيَقِينَ بِالشَّكِّ) میفرماید که نماز را باطل نکن و با جمله دوم و سوم (وَ لَايُدْخِلُ الشَّكَّ فِي الْيَقِينِ، وَ لَايَخْلِطُ أَحَدَهُمَا بِالْآخَرِ) میفرماید که اولاً یک رکعت ضمیمه کن و ثانیاً آن یک رکعتی که ضمیمه میکنی، باید منفصله باشد؛ نه متصله.
لازم به ذکر است که بر اساس این احتمال، صحیحه ثالثه زراره ربطی به استصحاب نخواهد داشت.
اشکالات وارد بر این دیدگاه
از نظر استاد شهیدی، دیدگاه علامه مجلسی و فیض کاشانی صحیح نیست؛ زیرا:
اولاً حمل «یقین» بر «متیقن» خلاف ظاهر است. ظاهر روایت این است که خود یقین نباید نقض شود؛ نه اینکه متیقن نباید نقض شود.
ثانیاً اینگونه تفسیر از جملات متوالی امام علیه السلام، وحدت سیاق را بهم میزند. حضرت در ادامه میفرماید «وَ لكِنَّهُ يَنْقُضُ الشَّكَّ بِالْيَقِينِ»؛ در این عبارت دیگر نمیتوان گفت که مشکوک با یقین نقض میشود! بلکه معنای راویت این است که شک را به صورت عملی نقض کن و بر اساس آن عمل نکن. اینکه در جمله «لَايَنْقُضُ الْيَقِينَ بِالشَّكِّ»، یقین به معنای متیقن باشد و در جمله «يَنْقُضُ الشَّكَّ بِالْيَقِينِ»، شک به معنای شک باشد و نه مشکوک، خلاف وحدت سیاق است.
ثالثاً اگر حضرت میخواستند بفرمایند که نمازش را نقض نکند و رها نکند، چرا نفرمودند «لا ینقض صلاته»؟! چرا مطلب را با عبارتی بیان کردند که در انتقال به مرادشان رسا و گویا نیست؟
رابعاً عرفی نیست که امام علیه السلام، محور و ثقل کلامشان بر ردّ قول شاذ عامه باشد و ردّ قول مشهور عامه را به صورت تبعی مطرح کنند.