بسم الله الرحمن الرحیم
مقدمه: اهمیت و تاریخچه مسئله
یکی از مباحث مهم و اصیل در علم اصول فقه، مسئله اجتماع امر و نهی است. از دیرباز این مسئله محل اختلاف علمای شیعه بوده است. از جمله نکات مهمی که در نتیجه گیری صحیح از این مسئله تاثیر قابل توجهی دارد، تصور صحیح محل نزاع است.
محل نزاع حقیقی از نگاه محققین (مرحوم آخوند)
با دقت در کلام علمایی که متعرض این شده اند از جمله مرحوم آخوند رضوان الله تعالی علیه متوجه میشویم که محل نزاع حقیقی این است که آیا تعدد امر و نهی میتواند موجب تعدد متعلق امر و نهی شود یا خیر؟ یعنی آیا متعلق امر و نهی به یکدیگر سرایت میکنند یا خیر؟
تحلیل محل نزاع حقیقی: متعلق امر و نهی چیست؟
به عبارتی دیگر در حقیقت بحث این است که آیا متعلق امر و نهی صرف عنوان حاکی از طبیعت (مثل عنوان صلاتیت) است یا اینکه برخی از مسائل دخیل در حکم هم (مثل غصبیت) در کنار عنوان حاکی از طبیعت (صلاتیت) لحاظ شده است؟ اگر احتمال اول را بپذیریم تعدد امر و نهی میتواند موجب تعدد متعلق امر و نهی شود ولی اگر احتمال دوم را بپذیریم تعدد امر و نهی موجب تعدد متعلق امر و نهی نمیشود.
نقد تصور محل نزاع در کلام برخی اعلام متأخر (خویی، مظفر)
نکتۀ مهمی که باید به آن توجه شود این است که تصور محل نزاع در کلمات بزرگانی مثل مرحوم آقای خویی و آقای مظفر رضوان الله تعالی علیهما ناتمام است.
توضیح تصور ناتمام: تعدد عنوان و تعدد معنون
آنها محل نزاع را اینگونه تصور کرده اند که آیا تعدد عنوان موجب تعدد معنون میشود یا خیر؟ یعنی اگر شخصی قائل شود که یک معنون داریم حتما قائل به امتناع میشود و اگر قائل شود که دو معنون داریم، قائل به جواز میشود.
توضیح دیگر از تصور ناتمام: ترکیب اتحادی یا انضمامی
به عبارت دیگر اگر شخصی ترکیب را به نحو اتحادی ببیند، قائل به امتناع میشود و اگر ترکیب را نحو انضمامی ببیند، قائل به جواز میشود.
استاد اسکندری