دیدگاه شهید صدر و تبیین مسالک منجزیت علم اجمالی
شهید صدر رحمه الله فرمودهاند: ما منکر برائت عقلیه هستیم، ولی بنا بر قول به آن در مقام - یعنی در شبهات موضوعیه - فقط بنا بر مسلک علیت در منجزیت علم اجمالی، برائت عقلیه جاری میشود ولی بنا بر مسلک اقتضاء، برائت جاری نمیشود.
توضیح این مطلب این است که در منجزیت علم اجمالی دو مسلک وجود دارد:
- مسلک اقتضاء : قائلین به این مسلک وجه منجزیت علم اجمالی را تعارض اصول در اطراف علم اجمالی میدانند.
طبق این مسلک در ما نحن فیه علم اجمالی، منجز است زیرا اصول در اطراف تعارض کردند و برائت عقلیه نیز جاری نمیشود زیرا این علم اجمالی منجز، مانع از جریان آن است.
- مسلک علیت : قائلین به این قول مثل محقق عراقی میفرمایند: علم اجمالی به نحو علیت تامه به شرط عدم وجود منجز تفصیلی در یک طرف آن، منجز است.
طبق این قول در ما نحن فیه علم اجمالی به سبب وجود منجز تفصیلی یعنی قاعده اشتغال در یک طرف، منجز نیست.
نقد کلام شهید صدر رحمه الله
این کلام تمام نیست. زیرا قائلین به مسلک اقتضاء نیز مثل قائلین به مسلک علیت این مطلب را بالوجدان درک میکنند که علم اجمالی در موارد وجود منجز تفصیلی در یک طرف، لااقل نزد عقلا، منجز وجوب موافقت قطعیه نیست زیرا طرف دیگر فی حد نفسه برائت عقلیه دارد.
قائلین به مسلک اقتضاء حداقل خود ما که قائل به این مسلک هستیم نیز این مطلب را قبول داریم و علم اجمالی در این موارد نزد عقلا منجز وجوب قطعیه نیست، زیرا ما منجزیت علم اجمالی نسبت به موافقت قطعیه را منجزیت عقلائیه میدانیم و اگر آن را منجز عقلی نیز بدانیم، به وجدان عرفی با وجود منجز تفصیلی در یک طرف - یعنی نماز ظهر - عقاب مکلف به سبب ترک قضای نماز صبح، قبیح است.
بر اساس جلسه ۹۰
۱۴ بهمن ۱۴۰۳