محقق نائینی (رحمةاللهعلیه) فرمودهاند: «حدیث «لاتعاد» منحصراً شامل ناسی میشود و جاهل به موضوع مشمول این حدیث نیست زیرا «لاتعاد» در مقابل «أعد» است؛ یعنی شارع هر کجا مظنهاش و زمینهاش بود بگوید «تجب علیک الإعادة»، حدیث «لاتعاد» مانع میشود و میگوید اعاده لازم نیست. بنابراین، مفاد «لاتعاد الصلاة» آن است که «لاتجب الإعادة شرعاً إلّا من خمس» و در مورد جاهل، شارع مقدس پس از ارتفاع جهل خطاب نمیکند که «الآن صرت عالماً فتجب علیک الإعادة». دلیل این امر آن است که احکام میان عالم و جاهل مشترک هستند. از همان زمانی که شخص جاهل بود، خطاب «صلّ فی غیر المیتة» متوجه او بود و اکنون نیز همان خطاب متوجه اوست. بنابراین، خطاب جدیدی مبنی بر وجوب اعاده به او تعلق نمیگیرد، بلکه همان تکلیف سابق است که استمرار یافته است.
اما در خصوص ناسی، وضعیت متفاوت است؛ زیرا ناسی در حال نسیان تکلیفی ندارد. پس از ارتفاع نسیان، شارع به او خطاب میکند که «تجب علیک إعادة ما صلیته نسیاناً بلاطهور مثلا» در اینجا، حدیث «لاتعاد» وارد میشود و بیان میدارد که در اخلال به غیر ارکان، اعاده شرعاً واجب نیست.
از نظر ایشان در مورد جاهل به موضوع، همان تکلیف اولیهای که وجود داشت، اکنون نیز در حق او ثابت است. اگر شارع در اینجا بفرمایند «أعِد»، این امر ارشاد به حکم عقل و ارشاد به بقای تکلیف سابق است. اما در مورد ناسی که به او گفته میشود «أعِد»، این یک وجوب شرعی اعاده است و شارع امر را بر اعاده قرار داده است؛ زیرا ناسی تا کنون تکلیف نداشت و اکنون تکلیف متوجه او میشود.
پاسخ استاد حفظه الله: شمول اطلاق «لاتعاد» نسبت به وجوب عقلی اعاده
این کلام محقق نائینی ادعایی بدون دلیل است. زیرا حدیث «لاتعاد» دلالت بر این ندارد که این حدیث صرفاً در مقابل وجوب شرعی اعاده است. مفاد «لاتعاد» آن است که اعاده لازم نیست؛ اعم از آنکه این لزوم شرعی باشد یا عقلی.
در مورد جاهل، پس از ارتفاع جهل، عقل حکم به اعاده میکند («أعِد»). اگر حدیث «لاتعاد» نبود، عقل به او دستور اعاده میداد. مبنای حکم عقل این است که مکلف مأمور به نماز در غیر میته بود، اما نماز در میته بجا آورده است که مجزی نیست؛ و چون همان تکلیف به نماز در غیر میته اکنون باقی است، عقل حکم میکند که برای امتثال آن تکلیف، نماز باید اعاده شود.
در چنین شرایطی، حدیث «لاتعاد» میفرماید اعاده لازم نیست. در هیچ کجای حدیث نیامده است که «کلما وجبت الإعادة شرعاً» حدیث «لاتعاد» استثناء میزند و میگوید «لاتجب الإعادة شرعاً». چنین قیدی وجود ندارد و «لاتعاد» اطلاق دارد. معنای آن این است که اعاده نماز محقق نمیشود؛ زیرا طبق قاعده «السنة لاتنقض الفریضة» اخلال به سنت ناقض فریضه نیست، ولو این اخلال ناشی از جهل باشد.
بر اساس جلسه ۳۹
۱۳ آذر ۱۳۹۷