پرسش: امکان استشهاد به روایات برای وجوب احتیاط در مورد شک در قدرت؟
آیا ممکن است که برای وجوب احتیاط در شک در قدرت، از روایات استشهاد کرد؟ بعضی گفتند روایات باب وضو و شک در وجود ماء و شک در قدرت بر وضو، فرمودند باید فحص کرد و این از موارد شک در قدرت است که روایت فرموده احتیاط کن. یعنی اصل مطلب عقلی است ولی تحدید آن به غلوه و غلوتین، شرعی است و چه بسا اگر تحدید شرعی نبود، عقل می‌گفت بیشتر از غلوه فحص کن تا وقتی که یاس ایجاد شود.
نقد: نادرستی استفاده از روایات و خلاف قاعده بودن فحص در فرض شک در ملاک
اما به نظر می‌رسد چنین استفاده‌ای از روایات نادرست است، بلکه بعضی گفتند این روایت خلاف قاعده است و شک در قدرت را قول داریم که مجرای احتیاط است ولی شک در قدرت وقتی است که ملاک فعلی محرز باشد. در اینجا ملاک محرز نیست و اصلا آب ندارد پس وضو گرفتن، ملاک ندارد. تمکن از وضو، در ملاک وضو گرفتن، دخیل است و وقتی که شک در اصل ملاک شک باشد، وجوب فحص، خلاف قاعده است. قاعده وقتی است که ملاک احراز شود، و اینجا ملاک احراز نیست.
پاسخ و تبیین: عدم وضوح خلاف قاعده بودن
استاد:
البته این که در باب وضو که شک در مورد وجود آب است و فحص نیاز است، پس این خلاف قاعده باشد، خیلی واضح نیست. بلکه شاید تمکن از وضو، جزء موضوع نیست کما اینکه مرحوم حکیم فرمود و در آیه وضو، تمکن اخذ نشده و چه بسا ملاک فعلی باشد و از همین مسیر ملاک فعلی، مکلف را امر به فحص کرده باشد.
شاهد دیگر برای وجوب احتیاط: روایت جستجوی لباس برای نماز
البته مرحوم تبریزی به روایت دیگری اشاره کرده که بعید نیست از باب شک در قدرت باشد. مثلا کسی که لباس ندارد و لباس هایش مفقود شده، فرمود یبتغی ثوبا، یعنی به دنبال لباس برود و اگر فحص کرد و خوف فوت وقت داشت و وقت از ساتر مهم‌تر است، یصلی عریانا.
[!note] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيُّ فِي قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ ع أَنَّهُ قَالَ: مَنْ غَرِقَتْ ثِيَابُهُ فَلَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُصَلِّيَ حَتَّى يَخَافَ ذَهَابَ الْوَقْتِ يَبْتَغِي ثِيَاباً فَإِنْ لَمْ يَجِدْ صَلَّى عُرْيَاناً جَالِساً يُومِئُ إِيمَاءً يَجْعَلُ سُجُودَهُ أَخْفَضَ مِنْ رُكُوعِهِ فَإِنْ كَانُوا جَمَاعَةً تَبَاعَدُوا فِي الْمَجَالِسِ ثُمَّ صَلَّوْا كَذَلِكَ فُرَادَى.
نتیجه‌گیری: وجود ملاک فعلی در صورت محرز بودن اصل ملاک و عدم تفاوت قادر و عاجز
به هر حال شک در قدرت، در جایی که ملاک محرز است و می‌دانیم که مولی این را می‌خواهد و فقط عجز مکلف مانع است و نزد مولی هیچ فرقی بین قادر و عاجز نیست، مثل اینکه مولی خواب است و فرزندش در حال غرق شدن است، در این صورت می‌دانیم مولی می‌خواهد که فرزندش نجات پیدا کند، در این صورت ملاک فعلی است و مکلف نمی‌تواند به مجرد شک، توقف کند.
درس خارج اصول - ۲۴ فروردین ۱۴۰۴