امکان کشف تحقق موضوع حکم از خود حکم

معروف است که حکم شرعی، موضوع خودش را روشن نمی سازد، بلکه موضوع باید از خارج اثبات شده و تحقق آن مفروض باشد. اما این مطلب کلیت ندارد. مواردی هست که به خاطر خصوصیاتی حکم موضوع خودش و تحقق آن را روشن میکند. اگر جایی فهمیدیم حکمی درهمین زمان بدون قید منجز است، متوجه می‌شویم که موضوع نیز محقق است. مثلا وقتی مولا خطاب میکند: قم و اطعم ضیفک، از همین امر متوجه میشویم که ضیف محقق است.
اگر مولا گفت: اکرم العالم. این جمله به تنهایی دلالت بر وجود عالم ندارد و به قول محقق نایینی این جملات بازگشت به قضایای شرطیه « اگر انسانی پیدا شد که عالم بود، اکرامش کن» میکند. اما اگر جایی متوجه شدیم که وجوب اکرام عالم، منجز غیرمقید به شرطی است، در این صورت می فهمیم که عالم در خارج موجود است.

برگرفته از جلسه خارج فقه ۱۱ آبان ماه