«قدر متیقن» در دلیل دارای احکامی است. اگر مصداقی، قدر متیقنِ یک دلیل واقع شود، آن دلیل در آن مصداق، ظهور کالنص پیدا میکند.
این ویژگی باعث میشود تخصیص قدر متیقن بسیار دشوار و مستلزم مُؤونه فراوان (قرائن و شواهد قوی) باشد و حتی گاهی، ابای از تخصیص پیدا کند.
دو گونه «قدر متیقن»
در این بحث، به تبیین دو گونه «قدر متیقن» میپردازیم:
۱. قدر متیقن به لحاظ تناسبات حُکم و موضوع (به تعبیر رایج: فرد اکمل)
۲. قدر متیقن به لحاظ کثرت خارجی و کثرت ابتلاء مخاطب به آن
نمونه و نتیجهگیری: دشواری تخصیص
برای مثال، در دلیل «أَكْرِمِ الْعُلَماءَ الْعُدُولَ»، هر دو نوع قدر متیقن وجود دارد:
فرد اکمل: عالم عادلی که هم از نظر علمی و هم از نظر عملی، در مراتب عالی قرار دارد.
کثیر الابتلاء: علمای عادلی که کثیر الابتلاء هستند.
تخصیص هر دو عنوان بسیار مُؤونهدار است؛ زیرا چنین تخصیصی یا به خروج کاملترین فرد از تحت حکم منجر میشود، یا باعث خروج کثیر یا اکثر میشود. در جمع عرفی، این نوع تخصیصات، غیرعرفی** تلقی میشوند و گاهی اوقات، حکم به تعارض اولی است.
عرض ادب
ظاهرا این دور مورد هیچکدام جزء قدر متیقن اصطلاحی نیست چون اولی که اکمل افراد باشد اصطلاحا قدر متیقن خارجی است و دومی هم بحث تخصیص اکثر است که هر دو مطالب درستی هستند اما هیچکدام مقصود مرحوم آخوند در بحث قدر متیقن مقام تخاطب نیستند.
بلکه قدر متیقن مقام تخاطب مواردی است که اصطلاحا در فضای تخاطب ما یصلح للقرینیه وجود دارد که باعث می شود ما نتوانیم اطلاق را شامل همه مصادیقش بدانیم.، مثلا اگر مولی با عبدش در مورد گوشت گوسفند صحبت می کند و از فواید گوشت گوسفند می گوید، اگر به عبدش بگوید اشتر اللحم با اینکه خطاب اشتر مطلق است اما در اینکه عبد می تواند گوشتی غیر از گوشت گوسفند هم برای مولی بیاورد، با توجه به اینکه مولی در مورد گوشت گوسفند صحبت می کرد، شک جدی وجود دارد که مقصودش غیر آن مانند گوشت شتر یا گاو و … باشد یعنی در اینجا صحبت کردن از گوشت گوسفند در فضای تخاطب ما یصلح للقرینیه است که ما نتوانیم اخذ به اطلاق بکنیم.
ظاهرا مقصود مرحوم آخوند از قدر متیقن مقام تخاطب چنین قرائنی است که مانع شکل گیری اطلاق کلام است هرچند باعث تقیید کلام هم عرفا نمی شود. یعنی ما نمی توانیم در مثال اشتر اللحم بگوییم این اشتر اللحم مقید است و مقصود مولی اشتر اللحم الشاه بود اما به اطلاقش هم نمی توانیم اخذ کنیم و هرجا که قرائن در مقام تخاطب چنین فضایی را ایجاد کنند، قدر متیقن در فضای تخاطب خواهد بود.
دو گونه «قدر متیقن»
نمونه و نتیجهگیری: دشواری تخصیص