دیدگاه مرحوم آخوند خراسانی (ره): تبیین قوت دلالت روایت
مرحوم آخوند خراسانی (ره) فرمودهاند که از حیث دلالت، بهترین روایت بر تخییر بین متعارضین، روایت حسن بن جَهم است.
تفاوت «نفی حرج» با «توسعه در اَخذ»
ایشان دلیل این ترجیح را چنین بیان میدارند: مفاد برخی از روایات تخییر صرفاً نفیِ حرج و کلفت از ناحیه اخبار متعارض است، که این معنا حتی با قول به تساقط و عدم لزوم اخذ به هیچ یک از طرفین نیز سازگاری دارد.
در حالی که روایت حسن بن جَهم تصریح میکند که در اخذ به یکی از دو خبر متعارض، توسعه (و رفع کلفت) وجود دارد، نه اینکه در اصلِ اخذ نیز کلفتی نباشد و بتوان به هیچکدام عمل نکرد.
متن کامل روایت حسن بن جَهم در خبرین متعارضین
در روایت آمده است:
«قُلْتُ لِلرِّضَا ع تَجِيئُنَا الْأَحَادِيثُ عَنْكُمْ مُخْتَلِفَةً قَالَ مَا جَاءَكَ عَنَّا فَقِسْهُ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَحَادِيثِنَا فَإِنْ كَانَ يُشْبِهُهُمَا فَهُوَ مِنَّا وَ إِنْ لَمْ يُشْبِهْهُمَا فَلَيْسَ مِنَّا قُلْتُ يَجِيئُنَا الرَّجُلَانِ وَ كِلَاهُمَا ثِقَةٌ بِحَدِيثَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ فَلَا نَعْلَمُ أَيُّهُمَا الْحَقُّ فَقَالَ إِذَا لَمْ تَعْلَمْ فَمُوَسَّعٌ عَلَيْكَ بِأَيِّهِمَا أَخَذْت».
اشکال مرحوم اصفهانی (ره): عدم دلالت بر تخییر مطلق
مرحوم اصفهانی (ره) بر دیدگاه آخوند اشکال کردهاند که صدر این روایت مربوط به ترجیح بهموافقت کتاب و سنت است. از این رو، روایت مزبور بر تخییر مطلق دلالت نمیکند.
تبیین استاد قائینی: تفکیک بین مشابهت و مرجحیت
در این زمینه، استاد قائینی دیدگاه دیگری را مطرح میسازند:
به نظر ما، برداشت مرحوم آخوند از مشابهت با کتاب و سنت متفاوت از آن چیزی است که در اخبار دیگر به عنوان مرجح ذکر شده است و این روایت متعرض آن جهت نیست.
آنچه در این روایت آمده، صرفاً شباهت با کتاب و سنت است و اختصاصی به اخبار متعارض نیز ندارد؛ بلکه هر خبری (حتی اگر معارض هم نداشته باشد) باید با کتاب و سنت قطعی سنجیده شود و اگر مشابه با آنها نبود، حجت نیست. بنابراین، صدر روایت اصلاً به بحث تعارض مرتبط نیست. لذا منظور از «تَجِيئُنَا الْأَحَادِيثُ عَنْكُمْ مُخْتَلِفَةً» نیز تعارض دو روایت با یکدیگر نیست. البته اگر اخبار مخالف کتاب در فرض عدم تعارض حجت نباشند، در فرض تعارض بهطریق اولی حجت نخواهند بود.
نتیجهگیری و تتمیم کلام آخوند خراسانی (ره)
در نهایت، استدلال مرحوم آخوند (ره) به این روایت برای اثبات تخییر علیالاطلاق ناتمام است؛ مگر اینکه کلام بعدی ایشان را بهعنوان تتمیم این مطلب در نظر بگیریم که اخبار مشتمل بر ترجیح به عدم مخالفت با کتاب و سنت و مخالفت با عامه، صرفاً برای تمییز حجت از غیرحجت هستند، نه اینکه مرجح در فرض تعارض روایاتی باشند که مقتضی حجیت را دارند.
بر اساس جلسه ۲۵ اسفند ۱۳۹۷