متن روایت
جعفر بن محمد مکاتبه ای از ابوالحسن علیه السلام در باب زکات به شرح زیر نقل کرده است:
«مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمَذَانِيِّ وَ كَانَ مَعَنَا حَاجّاً قَالَ: كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ ع عَلَى يَدَيْ أَبِي جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ أَصْحَابَنَا اخْتَلَفُوا فِي الصَّاعِ بَعْضُهُمْ يَقُولُ الْفِطْرَهَ بِصَاعِ الْمَدَنِيِّ وَ بَعْضُهُمْ يَقُولُ بِصَاعِ الْعِرَاقِيِّ فَكَتَبَ إِلَيَّ الصَّاعُ سِتَّهُ أَرْطَالٍ بِالْمَدَنِيِّ وَ تِسْعَهُ أَرْطَالٍ بِالْعِرَاقِيِّ قَالَ وَ أَخْبَرَنِي أَنَّهُ يَكُونُ بِالْوَزْنِ أَلْفاً وَ مِائَهَ وَ سَبْعِينَ وَزْنَهً»[1].
تحلیل سند: تعیین مراد از کنیه «ابوالحسن»
در سند این روایت، به جای نام امام، کنیه ابوالحسن ذکر شده است. برخی فقها مراد از این کنیه را موسی بن جعفر علیه السلام بیان کردهاند[2]. این سخن صحیح نیست؛ بلکه مراد از ابوالحسن در سند این روایت، امام هادی علیه السلام است.
بررسی تاریخ وفات محمد بن احمد بن یحیی
در سند این روایت، محمد بن احمد بن یحیی بن عمران از جعفر بن ابراهیم نقل کرده است. محمد بن احمد بن یحیی تا سال ۲۹۰ زنده بوده است؛ بلکه ممکن است احتمال حیات وی تا سال ۲۹۲ مطرح شود. بنابراین ممکن نیست با یک واسطه از امام کاظم علیه السلام نقل روایت نماید.
شاهد از کتاب غیبت شیخ طوسی
توضیح آنکه در کتاب غیبت شیخ طوسی آمده است:
«أَخْبَرَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ بْنُ أَبِي جِيدٍ الْقُمِّيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ قَالَ: سَأَلَنِي بَعْضُ النَّاسِ فِي سَنَهَ تِسْعِينَ وَ مِائَتَيْنِ قَبْضَ شَيْءٍ…»[3].
در این روایت، محمد بن احمد بن یحیی یک اتفاقی که در سال ۲۹۰ رخ داده را نقل مینماید. دست کم آن است که این روایت در سال ۲۹۲ توسط محمد بن احمد بن یحیی نقل شده باشد. اگر صالح بن ابی صالح این واقعه را در همان سال ۲۹۰ برای احمد بن یحیی نقل کرده باشد، بیان نمیشود که این واقعه در سال ۲۹۰ اتفاق افتاد؛ بلکه ذکر میشود در همین سال آن واقعه رخ داد. همچنین اگر در سال بعد بوده، در هنگام نقل، بیان میشود که در سال گذشته این واقعه پدید آمد. اینکه تعبیر شده در سال ۲۹۰ واقعه مزبور رخ داده است، نشان میدهد دست کم دو سال از آن واقعه گذشته است. بنابراین محمد بن احمد بن یحیی دست کم تا سال ۲۹۲ زنده بوده است. شهادت امام کاظم علیه السلام سال ۱۸۳ بوده است. محمد بن احمد بن یحیی حدود ۱۱۰ سال پس از شهادت آن حضرت زنده بوده است. بنابراین به طور عادی بسیار مستبعد است که بتواند از آن حضرت با یک واسطه مثل جعفر بن ابراهیم نقل روایت کند.
بررسی زمان حیات جعفر بن ابراهیم و پدرش
در رجال کشی آمده است:
«كَتَبَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْهَمْدَانِيُّ مَعَ جَعْفَرٍ ابْنِهِ فِي سَنَهَ ثَمَانٍ وَ أَرْبَعِينَ وَ مِائَتَيْنِ يَسْأَلُ عَنِ الْعَلِيلِ …»[4].
در این روایت بیان شده که ابراهیم بن محمد همدانی در سال ۲۴۸ نامه ای به دست پسرش جعفر نوشته است. ابراهیم بن محمد در زمان امام جواد علیه السلام به وکالت رسیده است. این نامه ها بیشتر مربوط به زمان وکالت است؛ چرا که وکالت، اقتضای چنین نامه هایی برای طرح سوالات دارد.
شاهد از بصائر الدرجات
در بصائر الدرجات آمده است:
«حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ: كَانَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ ع كَتَبَ إِلَيَّ كِتَاباً وَ أَمَرَنِي أَنْ لَا أَفُكَّهُ حَتَّى يَمُوتَ يَحْيَى بْنُ أَبِي عِمْرَانَ قَالَ فَمَكَثَ الْكِتَابُ عِنْدِي سِنِينَ فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ يَحْيَى بْنُ أَبِي عِمْرَان فَكَكْتُ الْكِتَابَ فَإِذَا فِيهِ قُمْ بِمَا كَانَ يَقُومُ بِهِ أَوْ نَحْوُ هَذَا مِنَ الْأَمْرِ»[5].
نامه ها در زمان قدیم مُهر میخورده است، و در زمان بازکردن، مهر آن را میشکستند. در برخی نقل ها به جای «یحیی بن ابی عمران» تعبیر «یحیی بن عمران» آمده است[6]. این شخص وکیل بوده و ابراهیم بن محمد همدانی در زمان امام جواد علیه السلام به جای وی به منصب وکالت رسیده است. روایاتی که محمد بن عیسی از ابراهیم بن محمد نقل کرده، مراد از این راوی همان ابراهیم بن محمد همدانی است. ابراهیم بن محمد زمان امام رضا علیه السلام را درک کرده، ولی در آن زمان وکالت نداشته است. عمده روایاتی که در آنها از مکاتبه خبر داده شده و از اختلاف اصحاب (مثل روایت جعفر بن ابراهیم) و یا کثرت سوال اصحاب (مثل روایت ایوب بن نوح که در جلسه گذشته ذکر شد) و امثال آن سخن به میان آمده مربوط به زمان امام هادی علیه السلام است.
درس خارج فقه استاد معظم سید محمد جواد شبیری مورخ ۳۰ دی ۱۴۰۳
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج۴، ص۱۷۲. جامع الاحادیث، ج۹، ص۳۸۲، رقم ۱۳۳۹۶ ↩︎
معتبر، ج۲، ص۵۳۴؛ نهایه الاحکام، ج۲، ص۳۴۷؛ توضیح البیان فی تسهیل الاوزان، ص: ۱۳۵ ↩︎
الغیبه، شیخ طوسی، ج۱، ص۴۱۵. ↩︎
رجال الکشی - اختیار معرفه الرجال، ص: ۵۲۷ ↩︎
بصائر الدرجات، محمد بن حسن صفار، ص۲۶۲. ↩︎
الثاقب فی المناقب، ص: ۵۱۵؛ مناقب آل ابی طالب علیهم السلام (لابن شهرآشوب)، ج۴، ص: ۳۹۷ ↩︎