در روایات زیادی موضوع وجوب زکات در رابطه با محصول درخت انگور، زبیب قرار داده شده است. ظاهر این روایات آن است که برای وجوب زکات، باید زبیب صدق کند. از طرف دیگر در برخی روایات، عنب ، و در برخی دیگر از روایات، کرم –به معنی درخت انگور (تاک)- به عنوان موضوع بیان شده است. این روایات به شرح زیر است.
موضوع قرار گرفتن عنب در روایات
«مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحُسَيْنِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا يَكُونُ فِي الْحَب وَ لَا فِي النَّخْلِ وَ لَا فِي الْعِنَبِ زَكَاةٌ حَتَّى تَبْلُغَ وَسْقَيْنِ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً »[1].
در این روایت تعبیر حبّ و نخل و عنب به کار رفته است. مقتضای این روایت آن است که صدق عنوان حبّ و عنب مهم است. مراد از نخل هم روشن است که ثمر نخل است. البته ذیل این روایت که تعبیر «وسقین» به کار رفته قابل عمل نیست، ولی بنابر تبعّض در حجیت، ممکن است عناوین ذکر شده در صدر روایت مورد نظر باشد.
موضوع قرار گرفتن کرم در روایات
در برخی روایات، کرم موضوع واقع شده است. کرم به معنی درخت انگور (تاک) است. چهار روایت در رابطه با عقاب شخصی که زکات نمیدهد در جامع احادیث شیعه در رقم های ۱۲۵۵۴ تا ۱۲۵۵۷ با مضمون واحد وارد شده است. در این روایات عنوان کرم به کار رفته است. این روایات به شرح زیر است:
«عن ابن سنان عن أبی عبد الله ع عن أبیه عن آبائه ع قال قال رسول الله ص: و ما من ذی زکاه مال نخل و لا زرع و لا کرم یمنع زکاه ماله- الا قلدت أرضه فی سبعه أرضین یطوق بها إلى یوم القیامه »[2].
«عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَن حَرِيزٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع: … وَ مَا مِنْ ذِي مَالٍ نَخْلٍ أَوْ كَرْمٍ أَوْ زَرْعٍ يَمْنَعُ زَكَاتَهَا إِلَّا طَوَّقَهُ اللَّهُ رَيْعَةَ أَرْضِهِ إِلَى سَبْعِ أَرَضِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ »[3].
«وَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ خَالِدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَ مَا مِنْ ذِي مَالٍ نَخْلٍ أَوْ زَرْعٍ أَوْ كَرْمٍ يَمْنَعُ زَكَاهَ مَالِهِ- إِلَّا طَوَّقَهُ اللَّهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ رَفَعَ أَرْضَهُ إِلَى سَبْعِ أَرَضِينَ يُقَلِّدُهُ… »[4].
«يُونُسُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا مِنْ ذِي زَكاهِ مَالٍ نَخْلٍ أَوْ زَرْعٍ أَوْ كَرْمٍ يَمْنَعُ زَكَاهَ مَالِهِ إِلَّا قَلَّدَهُ اللَّهُ تُرْبَهَ أَرْضِهِ يُطَوَّقُ بِهَا مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَه »[5].
روایات شاهد جمع بین موضوعیت کرم و موضوعیت عنب (و زبیب)
دو روایت به عنوان شاهد جمع بین این روایات ممکن است مطرح شود. از این دو روایت ممکن است استفاده شود از جهتی موضوع، عنب و از جهت دیگر، زبیب است. یعنی نسبت به زمان وجوب، عنب بودن ملاک است ولی محاسبه به اعتبار زبیب بودن است. هر عنبی که زبیبش به مقدار نصاب برسد زکاتش واجب است. وقت اخراج در زمان زبیب بودن است و تا این زمان میتوان اخراج را به تاخیر افکند. یعنی اولین وقت وجوب، زمان عنب بودن است، و زمانی که نمیتوان از آن به بعد به تاخیر افکند زبیب بودن است، که منتهای زمان وجوب به شمار میرود. محاسبه نصاب زکات هم با توجه به زمان زبیب بودن است. این دو روایت به شرح زیر است:
روایت اول: «عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَهَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَيْسَ فِي النَّخْلِ صَدَقَهٌ حَتَّى يَبْلُغَ خَمْسَهَ أَوْسَاقٍ وَ الْعِنَبُ مِثْلُ ذَلِكَ حَتَّى يَبْلُغَ خَمْسَهَ أَوْسَاقٍ زَبِيباً »[6].
روایت دوم: «عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَهَ عَنْ مُحَمَّدِ بِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ فِي كَمْ تَجِبُ الزَّكَاهُ مِنَ الْحِنْطَهَ وَ الشَّعِيرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِيبِ؟ قَالَ: فِي سِتِّينَ صَاعاً وَ قَالَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ: لَيْسَ فِي النَّخْلِ صَدَقَهٌ حَتَّى يَبْلُغَ خَمْسَهَ أَوْسَاقٍ وَ الْعِنَبُ مِثْلُ ذَلِكَ حَتَّى يَبْلُغَ خَمْسَهَ أَوْسَاقٍ زَبِيباً وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً »[7].
از این دو روایت استفاده میشود زکات بر عنب است به شرط آنکه به ۵ وسق زبیب برسد. یعنی در حالی که زبیب است ۵ وسق باشد. در این روایت، قید «زبیبا»، وصف برای «حتّی یبلغ خمسه أوساق» است. همینکه در ابتدا به جای زبیب به عنب تعبیر شده نشان میدهد که موضوع، عنب است. هرچند بلوغ نصاب به ملاحظه زبیبیت است، ولی زکات در هنگام عنبیت واجب میشود. این مقدار مسلم است که زمان اخراج، زمان خشک بودن غلّات است، و روشن است که زبیب در زمان انگور بودن، کیل نمیشود. نتیجه آنکه روشن است از زمان عنبیت زکات واجب میشود، ولی نصاب با ملاحظه زبیبیت محاسبه میشود.
درس خارج فقه استاد معظم سید محمد جواد شبیری مورخ ۲۹ بهمن ۱۴۰۳
پیوست: 1403-11-29__087.docx (51.1 کیلوبایت)
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج۴، ص۱۷. جامع احادیث، ج۹، ص۱۷۵، رقم ۱۲۸۶۸ ↩︎
تفسیر العیاشی، محمد بن مسعود العیاشی، ج۱، ص۲۰۷. جامع احادیث، ج۹، ص۳۷، رقم ۱۲۵۵۴ ↩︎
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج۳، ص۵۰۶. جامع احادیث، ج۹، ص۳۸، رقم ۱۲۵۵۵. ↩︎
تفسیر القمی، علی بن ابراهیم قمی، ج۲، ص۹۳. جامع احادیث، ج۹، ص۳۸، رقم ۱۲۵۵۶ ↩︎
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج۳، ص۵۰۳. جامع احادیث، ج۹، ص۳۸، رقم ۱۲۵۵۷ ↩︎
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج۴، ص۱۴. جامع احادیث، ج۹، ص۱۷۳، رقم ۱۲۸۶۲ ↩︎
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج۴، ص۱۴. جامع احادیث، ج۹، ص۱۷۴، رقم ۱۲۸۶۶ ↩︎