مقدمه: اختلاف روایات در میزان نصاب
در اینکه نصاب زکات غلات چند وسق است، سه دسته روایت وارد شده است. هر وسق معادل ۶۰ صاع است؛ بنابراین، اختلاف روایات تاثیر زیادی در میزان نصاب دارد. در روایات بسیار زیادی (حدود ۱۵ روایت) بیان شده که زکات غلات، ۵ وسق است. ولی در برخی روایات دیگر، اعداد دیگری ذکر شده است. در دو روایت وارد شده که زکات دو وسق و در یک روایت ذکر شده که زکات غلات، یک وسق است. این روایات را ذکر نموده و در پایان در رابطه با تعارض آنها و وجه جمع بین آنها سخن خواهیم گفت:
طوایف روایات در نصاب زکات غلات
1. طایفه اول: روایات دال بر ۵ وسق
در این طایفه از روایات، ۵ وسق معتبر شمرده شده است. روایات زیادی در این زمینه وارد شده است. در این مجال، به ذکر چند روایت اکتفا مینماییم.
روایت اول: رقم ۱۲۸۵۱ «عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَهَ عَنْ زُرَارَهَ وَ بُكَيْرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: وَ أَمَّا مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ مِنْ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ فَلَيْسَ فِيهِ زَكَاهٌ إِلَّا فِي أَرْبَعَهِ أَشْيَاءَ الْبُرِّ وَ الشَّعِيرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِيبِ وَ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعَهِ الْأَشْيَاءِ شَيْءٌ حَتَّى يَبْلُغَ خَمْسَهَ أَوْسَاقٍ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً وَ هُوَ ثَلَاثُمِائَهِ صَاعٍ بِصَاعِ النَّبِيِّ ص فَإِنْ كَانَ فِي كُلِّ صِنْفٍ خَمْسَهُ أَوْسَاقٍ غَيْرَ شَيْءٍ وَ إِنْ قَلَّ فَلَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ وَ إِنْ نَقَصَ الْبُرُّ وَ الشَّعِيرُ وَ التَّمْرُ وَ الزَّبِيبُ أَوْ نَقَصَ مِنْ خَمْسَهِ أَوْسَاقٍ صَاعٌ أَوْ بَعْضُ صَاعٍ فَلَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ»[1].
روایت دوم: رقم ۱۲۸۵۲ «سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ وَ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَهَ عَنْ زُرَارَهَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ مِنَ الْحِنْطَهِ وَ الشَّعِيرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِيبِ مَا بَلَغَ خَمْسَهَ أَوْسَاقٍ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً فَذَلِكَ ثَلَاثُمِائَهِ صَاعٍ فَفِيهِ الْعُشْرُ وَ مَا كَانَ مِنْهُ يُسْقَى بِالرِّشَاءِ وَ الدَّوَالِي وَ النَّوَاضِحِ فَفِيهِ نِصْفُ الْعُشْرِ وَ مَا سَقَتِ السَّمَاءُ أَوِ السَّيْح أَوْ كَانَ بَعْلًا فَفِيهِ الْعُشْرُ تَامّاً وَ لَيْسَ فِيمَا دُونَ الثَّلَاثِمِائَهِ صَاعٍ شَيْءٌ وَ لَيْسَ فِيمَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ شَيْءٌ إِلَّا فِي هَذِهِ الْأَرْبَعَهِ أَشْيَاءَ»[2].
روایت سوم: رقم ۱۲۸۵۳ «عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَخَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِمَا عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَهَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: فِي زَكَاهِ الْحِنْطَهِ وَ الشَّعِيرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِيبِ لَيْسَ فِيمَا دُونَ الْخَمْسَهِ أَوْسَاقٍ زَكَاهٌ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَهَ أَوْسَاقٍ وَجَبَتْ فِيهِ الزَّكَاهُ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً فَذَلِكَ ثَلَاثُمِائَهِ صَاعٍ بِصَاعِ النَّبِيِّ ص»[3].
روایت چهارم: رقم ۱۲۸۵۴ «عِدَّهٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ أَقَلِّ مَا يَجِبُ فِيهِ الزَّكَاهُ مِنَ الْبُرِّ وَ الشَّعِيرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِيبِ فَقَالَ خَمْسَهُ أَوْسَاقٍ بِوَسْقِ النَّبِيِّ ص فَقُلْتُ كَمِ الْوَسْقُ قَالَ سِتُّونَ صَاعاً ..»[4].
روایت پنجم: رقم ۱۲۸۵۷ «سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَخِيهِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ زُرْعَهَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَضْرَمِيِّ عَنْ سَمَاعَهَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الزَّكَاهِ فِي التَّمْر وَ الزَّبِيبِ فَقَالَ فِي كُلِّ خَمْسَهِ أَوْسَاقٍ وَسْقٌ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً وَ الزَّكَاهُ فِيهِمَا سَوَاءٌ»[5].
2. طایفه دوم: روایات دال بر اعتبار دو وسق
در این طایفه از روایات، وسقین معتبر شمرده شده است. دو روایت در این طایفه جای دارد که به رقم های ۱۲۸۶۷ و ۱۲۸۶۸ آمده است که گویا هر دو، یک روایت باشد.
روایت اول: رقم ۱۲۸۶۷ «مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ شُعَيْبِ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا تَجِبُ الصَّدَقَهُ إِلَّا فِي وَسْقَيْنِ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً»[6].
روایت دوم: رقم ۱۲۸۶۸ «عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحُسَيْنِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا يَكُونُ فِي الْحَبِّ وَ لَا فِي النَّخْلِ وَ لَا الْعِنَبِ زَكَاهٌ حَتَّى يَبْلُغَ وَسْقَيْنِ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً»[7].
3. طایفه سوم: روایات دال بر اعتبار یک وسق
یک روایت در این طایفه قرار میگیرد:
روایت ۱۲۸۶۹ «وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الزَّكَاهِ، فِي كَمْ تَجِبُ فِي الْحِنْطَهِ وَ الشَّعِيرِ؟ فَقَالَ: فِي وَسْقٍ»[8].
جمع بین روایات هر سه طایفه
شیخ طوسی هر سه روایت اخیر را بر استحباب حمل کرده است. ایشان بیان کرده است که هرچند لفظ وجوب در این روایات به کار رفته است، ولی این لفظ گاهی در مواردی که استحباب مؤکّد وجود دارد نیز به کار میرود. در توضیح سخن شیخ طوسی میتوان این نکته را اضافه نمود: ائمه گاهی از تعابیری استفاده میکردند که ظاهرش مراد نبوده است تا آنکه شیعه بر یک مسلک واحد نباشند تا مورد شناسایی قرار نگیرند.
اقوال عامه در این مساله را باید مورد بررسی قرار داد تا بتوان تعارض آنها را تحلیل کرد. تقریباً مسلّم است که زکات در پنج وسق واجب میشود. نکته دیگر در این مساله، روایت عبدالله بن سنان است. روایت اخیر از عبدالله بن سنان است. با توجه به آنکه این راوی خزانه دار حکومت عباسی است و در زمان سه خلیفه خزانه دار بوده، روایات غریب در بین منقولات او به کثرت وجود دارد. به عنوان مثال در مورد حداکثر مدت حیض در روایتی بیان کرده است که هشت روز است، در حالی که در روایات دیگر مدت ده روز وارد شده است.
بر فرض آنکه نتوان بین روایات جمع عرفی کرد، اولین مرجّح از مرجحات منصوصه: ترجیح روایت قطعی الصدور است. از بین سه روایت اخیر که مخالف سایر روایات است، دو روایت از ابوبصیر است که ممکن است یک روایت باشد، و یک روایت از عبدالله بن سنان. این روایات ظنی الصدور ولی دیگر روایات در طایفه اول قطعی الصدور است؛ چرا که تعداد آنها بسیار زیاد است. نکته دیگر آنکه در برخی روایات وارد شده که در کمتر از پنج وسق زکات واجب نیست.
روایات دال بر عدم وجوب زکات در کمتر از پنج وسق
دو روایت در این مساله وارد شده است:
روایت اول: رقم ۱۲۸۹۷ «عِدَّهٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَشْيَم عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالا ذَكَرْنَا لَهُ الْكُوفَهَ…وَ لَيْسَ فِي أَقَلَّ مِنْ خَمْسَهِ أَوْسَاقٍ شَيْءٌ مِنَ الزَّكَاهِ …»[9].
روایت دوم: رقم ۱۲۸۹۸ «أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالَ: ذَكَرْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع الْخَرَاجَ وَ مَا سَارَ بِهِ … وَ لَيْسَ فِيمَا كَانَ أَقَلَّ مِنْ خَمْسَهِ أَوْسَاقٍ شَيْءٌ…»[10].
درس خارج فقه استاد معظم سید محمد جواد شبیری مورخ ۸ دی ۱۴۰۳
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج۴، ص۱۹؛ جامع احادیث الشیعه، ج۹، ص۱۶۹، رقم ۱۲۸۵۱. ↩︎
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج۴، ص۱۳. جامع احادیث الشیعه، ج۹، ص۱۷۰، رقم ۱۲۸۵۲. ↩︎
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج۴، ص۱۴؛ جامع احادیث الشیعه، ج۹، ص۱۷۰، رقم ۱۲۸۵۳. ↩︎
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج۳، ص۵۱۴؛ جامع احادیث الشیعه، ج۹، ص۱۷۱، رقم ۱۲۸۵۴. ↩︎
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج۴، ص۱۴. جامع احادیث الشیعه، ج۹، ص۱۷۲، رقم ۱۲۸۵۷. ↩︎
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج۴، ص۱۷. جامع احادیث الشیعه، ج۹، ص۱۷۴، رقم ۱۲۸۶۷. ↩︎
استبصار، شیخ طوسی، ج۲، ص۱۷. جامع احادیث الشیعه، ج۹، ص۱۷۵، رقم ۱۲۸۶۸. ↩︎
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج۴، ص۱۸. جامع احادیث الشیعه، ج۹، ص۱۷۵، رقم ۱۲۸۶۹. ↩︎
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج۳، ص۵۱۳. جامع احادیث الشیعه، ج۹، ص۱۸۷، رقم ۱۲۸۹۷. ↩︎
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج۴، ص۱۱۹. جامع احادیث الشیعه، ج۹، ص۱۸۸، رقم ۱۲۸۹۸. ↩︎