باسمه تعالی
مقدمه: وجوب رد سلام در نماز و طوایف روایات
اگر ما مشغول نمازخواندن باشیم و کسی به ما سلام کند، واجب است ما جوابش را بدهیم. کیفیت این جواب چگونه باید باشد؟ در پاسخ به این سؤال، چهار طایفه روایت وجود دارد:
طوایف چهارگانه روایات
- طایفه اول: اصل وجوب رد سلام بدون بیان کیفیت رد
- طایفه دوم: وجوب مماثلت؛ یعنی باید مثل سلام کننده پاسخ دهیم
- طایفه سوم: در جواب باید بگوییم: «السلام علیک»
- طایفه چهارم: در جواب باید بگوییم: «سلامٌ علیکم»
سوال: چطور باید بین این طوایف جمع کرد؟
چطور باید بین این طوایف جمع کرد؟
بررسی طوایف روایات و جمع بین آنها
1. طایفه اول: اصل وجوب رد سلام
طایفه اول ، فقط اصل وجوب رد سلام را گفته اند و کیفیت رد آن را نفرموده اند[1]؛ مثل
- موثقه عمار:
سَأَلَ عَمَّارٌ السَّابَاطِيُّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّسْلِيمِ عَلَى الْمُصَلِّي فَقَالَ إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَ أَنْتَ فِي الصَّلَاةِ، فَرُدَّ عَلَيْهِ فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ نَفْسِكَ، وَ لَاتَرْفَعْ صَوْتَكَ. من لا یحضره الفقیه؛ ج1، ص: 368
- صحیحه زراره:
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: سَلَّمَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ هُوَ فِي الصَّلَاةِ، فَرَدَّ عَلَيْهِ. ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ: [إِنَ] السَّلَامَ: اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى. الأربعون حدیثا (للشهید الاول)، ص: 50و۵۱
2. طایفه دوم: وجوب مماثلت
طایفه دوم گفته اند: باید بین سلام و رد آن، مماثلت باشد[2]؛ مثل
- صحیح محمد بن مسلم:
عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ ع وَ هُوَ فِي الصَّلَاةِ، فَقُلْتُ: السَّلَامُ عَلَيْكَ، فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ. قُلْتُ: كَيْفَ أَصْبَحْتَ؟ فَسَكَتَ. فَلَمَّا انْصَرَفَ، قُلْتُ لَهُ: أَ يَرُدُّ السَّلَامَ وَ هُوَ فِي الصَّلَاةِ؟ فَقَالَ: نَعَمْ مِثْلَ مَا قِيلَ لَهُ. تهذیب الاحکام؛ ج2، ص: 329
- صحیح منصور بن حازم:
سَعْدٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكَ الرَّجُلُ وَ أَنْتَ تُصَلِّي، قَالَ: تَرُدُّ عَلَيْهِ خَفِيّاً كَمَا قَالَ. تهذیب الاحکام (تحقیق خرسان)، ج2، ص: 332
3. طایفه سوم: «السلام علیک»
طایفه سوم گفته: در نماز، جواب سلام را با «السلام علیک » بگو، و متعرض کیفیت رد سلام نشده اند[3]:
- صحیحه محمد بن مسلم:
سَأَلَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ يُسَلِّمُ عَلَى الْقَوْمِ فِي الصَّلَاةِ فَقَالَ إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكَ مُسْلِمٌ وَ أَنْتَ فِي الصَّلَاةِ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ تَقُولُ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ أَشِرْ بِإِصْبَعِكَ. من لا یحضره الفقیه؛ ج1، ص: 367و368
4. طایفه چهارم: «سلامٌ علیکم»
طایفه چهارم میگوید: جواب سلام در نماز را به صورت «سلام علیکم » بگو[4]:
- موثقه سماعه:
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُسَلَّمُ عَلَيْهِ وَ هُوَ فِي الصَّلَاةِ قَالَ يَرُدُّ سَلامٌ عَلَيْكُمْ وَ لَايَقُولُ وَ عَلَيْكُمُ السَّلَامُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص كَانَ قَائِماً يُصَلِّي فَمَرَّ بِهِ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ عَمَّارٌ فَرَدَّ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ص هَكَذَا. الکافی (ط - الاسلامیه)؛ ج3، ص: 366
جمع بین طوایف مذکور
جمع بین طایفه سوم و چهارم ، ساده است و محل اختلاف نیست. اختلاف اصلی، در جمع بین نتیجه این دو طایفه، با طایفه دوم است:
جمع بین طایفه سوم و چهارم (تخییر)
طایفه سوم و چهارم را حمل بر تخییر میکنیم؛ (مهم این است که سلام را اول بگویی)؛ یا با ضمیر مفرد یا با ضمیر جمع. پس بین این دو طایفه، نزاعی نیست.
جمع بین طایفه سوم و چهارم با طایفه دوم (تعارض عموم و خصوص من وجه)
این دو طایفه، با طایفه دوم (وجوب مماثلت) تعارض به نحو عموم و خصوص من وجه دارند:
- موضع اجتماع: مسلّم میگوید: «السلام علیک » یا «سلام علیکم »، و مصلّی هم همینطور جواب میدهد. به هر سه طایفه عمل شده.
- موضع افتراق این دو طایفه نسبت به طایفه دوم: مسلّم میگوید: «علیک السلام » یا میگوید: «السلام علیک و رحمه الله و برکاته »، و مصلّی جواب میدهد: «السلام علیک » یا «سلام علیک ». در این صورت، طایفه سوم و چهارم میگوید: «درست رد سلام کردی»، ولی طایفه دوم میگوید: «مماثلت را رعایت نکردی پس درست رد سلام نکردی».
- موضع افتراق طایفه دوم: مسلّم میگوید: «السلام علیک و رحمه الله و برکاته » یا «علیکم السلام »، مصلّی هم همینطور جواب میدهد. در این صورت، طایفه دوم میگوید: «مماثلت را رعایت کردی پس درست رد سلام کردی»، ولی طایفه سوم و چهارم میگوید: «اضافهتر از السلام علیک یا سلام علیکم گفتی، یا تقدیم سلام را رعایت نکردی، پس درست سلام نکردی.».
این تعارض، از اطلاق طایفه دوم ناشی میشود؛ که در آن طایفه، وجوب مماثلت از جمیع جهات استظهار بشود.
1. جمع اول: تعارض و تساقط (مرحوم خویی و مختار)
طبق جمع اول، طایفه سوم و چهارم ، با طایفه دوم ، در ماده افتراق، تعارض و تساقط میکنند. پس، از چهار طایفه، فقط طایفه اول میماند که اطلاق داشت؛ هر جور دوست داری، جواب بده. نتیجه، همان تخییر است؛ حتی میتوانی جواب بدهی: «علیکم السلام »؛ چون طایفه ای که میگفت: «علیکم» را مقدم بر «سلام» نکن یعنی طایفه سوم و چهارم ، در اثر تعارض، کنار گذاشته شدند.
2. جمع دوم: مماثلت من جمیع الجهات (مرحوم آقای حکیم)
مرحوم آقای حکیم فرموده: مقتضای جمع عرفی بین این سه طایفه، این است که رد مماثل من جمیع الجهات، واجب است. و طایفه سوم و چهارم هم ناظر به غالب موارد است؛ اگر به این دو طایفه عمل بشود، در غالب موارد، مماثلت رعایت میشود.
نقد جمع دوم: خلاف متفاهم عرفی و شمول اطلاق
این فرمایش، خلاف متفاهم عرفی است؛ طایفه سوم و چهارم ، اطلاق داشته و شامل موارد غیرغالبی هم میشود؛ یعنی حتی در موارد غیرغالبی هم که مسلّم گفت: «علیکم السلام »، این طایفه میگوید: جواب بده: «السلام علیکم ».
3. جمع سوم: عدم زیاده بر تحیت مسلّم (آقای سیستانی)
آقای سیستانی فرموده: طایفه سوم که گفت بگو: «السلام علیک »، یعنی میتوانی اینجور بگویی. طایفه چهارم میگوید: «و علیکم السلام » نگو؛ چون این «واو» زیاده است، و زیاده مبطل است. اما اگر گفت: «السلام علیک » و او جواب داد: «علیک السلام »، اشکالی ندارد. بنابراین مماثلت، بیش از این دلیل ندارد که: انلاتزیدَ علی تحیة المسلّم : لذا اگر مسلم گفت: «السلام علیک »، مصلّی نباید جواب بدهد: «السلام علیک و رحمه الله ».
نقد جمع سوم: خلاف ظاهر موثقه سماعه
این که آیت الله سیستانی فرمودند: «موثقه سماعه میخواهد بگوید: واو اضافه نکن»، عرفی نیست؛ به نظر ما منظور از «یَرُدُّ سَلامٌ عَلَيْكُمْ وَ لَايَقُولُ وَ عَلَيْكُمُ السَّلَامُ »، این است که سلام را مقدم کند؛ این که بگوییم: «مراد این است که: «و علیکم السلام » نگو، ولی میتوانی «علیکم السلام » بگویی.»، خلاف ظاهر است.
4. جمع چهارم: نظارت طایفه سوم و چهارم نسبت به طایفه دوم (مرحوم آقای بروجردی و مرحوم امام)
مرحوم آقای بروجردی فرموده اند: عرف وقتی روایات مطلق طایفه دوم را در کنار روایات طایفه سوم (السلام علیکم ) و چهارم (سلام علیکم ) میگذارد، اینطور میفهمد که این دو طایفه، مفسر آن طایفه مطلق هستند و هر سه میخواهند بگویند: «سلام» را مقدم کن. این بیان مرحوم آقای بروجردی را مرحوم امام هم در تعلیقه عروه قبول دارد.
نتیجهگیری: تعارض و رجوع به طایفه اول (مختار استاد شهیدی)
نتیجه: تعارض و رجوع به طایفه اول
فرمایش مرحوم آقای حکیم را میپذیریم که در استظهار از طایفه دوم ، ظاهر مماثلت، مماثلت مِن جمیع الجهات است.
و در تعارض طایفه دوم ، با طایفه سوم و چهارم ، در موضع اجتماع (که مسلّم «السلام علیک » یا «سلامٌ علیکم » بگوید) به این روایات اخذ میکنیم[5]. و در غیر از موضع اجتماع، قائل به تساقط شده، به طایفه اول (موثقه عمار ) رجوع میکنیم که مطلق بود.
برگرفته از درس خارج فقه استاد شهیدی جلسات ۶۸، ۶۹ و ۷۰ (شنبه تا دوشنبه، ۸ تا ۱۰ دی ۱۴۰۳)
الاولی: ما دل علی وجوب الرد من غیر تعرض لکیفیه التسلیم و لا لصيغه رده، کموثقه عمار بن موسی عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: «سألته عن السلام علی المصلی، فقال: إذا سلم علیک رجل من المسلمین و أنت فی الصلاه فرد علیه فیما بینک و بین نفسک و لا ترفع صوتک». موسوعه الامام الخوئی؛ ج15، ص: 455 ↩︎
الرابعه: ما دل علی لزوم المماثله بین السلام و رده، کصحیحه محمد بن مسلم قال: «دخلت علی أبی جعفر (علیه السلام) و هو فی الصلاه فقلت: السلام علیک، فقال: السلام علیک، فقلت: کیف أصبحت؟ فسکت، فلما انصرف قلت: أ یرد السلام و هو فی الصلاه؟ قال: نعم، مثل ما قیل له». و صحیحه منصور بن حازم عن أبی عبد الله (علیه السلام) «قال: إذا سلم علیک الرجل و أنت تصلی، قال: ترد علیه خفیا کما قال». موسوعه الامام الخوئی؛ ج15، ص: 457 ↩︎
الثانیه: ما دل علی وجوب الرد بصيغه السلام علیک، من غیر تعرض لکیفیه التسلیم، کما رواه الصدوق بإسناده عن محمد بن مسلم «أنه سأل أبا جعفر (علیه السلام) عن الرجل یسلم علی القوم فی الصلاه، فقال: إذا سلم علیک مسلم و أنت فی الصلاه فسلم علیه تقول: السلام علیک و أشر بإصبعک». من لا یحضره الفقیه؛ ج1، ص: 367و368 ↩︎
الثالثه: ما دل علی وجوب الرد بصيغه سلام علیکم، من غیر تعرض لکیفیه التسلیم أیضا، و هی موثقه سماعه عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: «سألته عن الرجل یسلم علیه و هو فی الصلاه، قال: یرد سلام علیکم، و لا یقول: و علیکم السلام، فان رسول الله (صلی الله علیه و آله) کان قائما یصلی فمر به عمار بن یاسر فسلم علیه عمار فرد علیه النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) هکذا». الکافی (ط - الاسلامیه)؛ ج3، ص: 366 ↩︎
پس اگر مسلّم گفت: «السلام علیک»، مصلّی هم همینطور باید جواب بدهد. و اگر گفت: «سلامٌ علیکم»، مصلی هم همینطور باید جواب بدهد. ↩︎