نگاه فضل بن شاذان که ترکیب نقل گرایی و عقل گرایی بود، در این مدرسه وجود داشت. ایشان در عین حالی که حجیت خبر واحد را میپذیرفت و برای مباحث رجالی اهمیت وافری قائل بود، کلام عقلی را نیز معتبر میدانست. اهتمام ایشان به علم رجال به حدی بود که کتابی در این موضوع تألیف نمودند که به عنوان متن درسی تدریس میشد. همین سختگیری در پذیرش روات و مبانی رجالی، مرز مشخصی میان مدرسه خراسان و مدرسه کوفه ایجاد میکرد.
اشتراک با مدرسه قم در اعتبار مرویعنه و نقد وجاده
فضل بن شاذان در روششناسی خود، همسوی با مکتب قم، اهمیت ویژهای برای «مرویعنه» قائل بود، اما با این قید که بر «مرویعنهِ کتاب» تأکید داشت. بر این اساس:
- چنانچه نقل روایتی صرفاً بر پایه «وجاده» میبود، از اعتبار ساقط میگشت.
- از همین روی، یکی از دلایل اصلی مخالفت ایشان با محمد بن سنان، ابتنای روایات او بر روش وجاده بوده است.
تمایز از مدرسه قم در تبیین مصادیق غلو
مدرسه خراسان در مواجهه با مسئله «غلو»، حساسیتهای شدید مدرسه قم را نداشت. برای نمونه، فضل بن شاذان در مباحثی همچون:
- علم امام به «ما کان و ما یکون»
- عصمت ائمه (علیهمالسلام) از خطا، سهو و نسیان
قائل به دیدگاههایی بود که در مدرسه قم از مصادیق غلو شمرده میشد.
تأکید بر نقل حسی و روش توثیق در رجال
در حوزه رجال، تأکید و تمرکز اصلی این مدرسه بر «نقل حسی» است؛ بدین معنا که روایت باید سینه به سینه نقل شده تا به معصوم برسد. روش فضل بن شاذان در ارزیابی راویان بدین صورت بود:
ایشان معاصران خود را شخصاً توثیق یا تضعیف مینمود و در مورد راویان متقدم، بر پایه روایات صادره از ائمه (علیهمالسلام) حکم به وثاقت یا ضعف آنها میکرد.
شایان ذکر است که بخشهایی از رجال فضل بن شاذان امروزه در دسترس پژوهشگران قرار دارد.
تعامل با مذاهب دیگر و تسامح در راویان غیرامامی
اگرچه مدرسه خراسان نسبت به قیاس و استحسان حساسیت داشت، اما در مواجهه با اهل سنت، زیاد حساس نبودند؛ از این رو، راویان غیرامامی نیز در این مدرسه جایگاه داشتند. به عنوان مثال، در مدرسه فضل بن حسن طبرسی، میان شیعیان، زیدیان و اهل سنت مراودات علمی برقرار بود، هرچند غلبه همواره با جریان شیعی باقی ماند.
راویانی همچون علی بن محمد بن قتیبه نیشابوری و عبدالواحد بن محمد بن عبدوس نیشابوری، راویان فضل بن شاذان هستند. بر این نکته باید تأکید کرد که:
- اگر پژوهشگری، همچون مرحوم آیتالله خوئی، این افراد را نپذیرد، عملاً راهی برای اعتماد به کتب فضل بن شاذان نخواهد داشت و در نتیجه، مدرسه خراسانی برای او باقی نمیماند.
- همچنین حمدویه و دقیقی که از معتمدینِ رجال کشّی هستند، مورد پذیرش آقای خوئی واقع نشدهاند که این مبنا منجر به عدم پذیرش مدرسه خراسان از سوی ایشان میگردد.
لکن ما تمامی این افراد را قبول داریم و معتقدیم از همین طرق میتوان به آراء و فتاوای مدرسه خراسان، بهویژه در مباحث رجالی که بسیار کارگشا و قابل تحصیل است، دست یافت.
منابع پیشنهادی جهت پژوهش بیشتر
جهت تحقیق در خصوص ویژگیهای مدارس قم، ری و خراسان، مطالعه کتاب «تاریخ تشیع در ایران» تألیف آقای رسول جعفریان بسیار سودمند است.[1]
مقرر: این کتاب هم تک جلدی دارد هم دو جلدی. استاد فرمودند طلاب دو جلدی اش را بخوانند که مفصل تر است ↩︎