مشهور فقیهان امامی، وقت نماز ظهر و عصر را از زوال خورشید تا غروب دانستهاند. بر این مبنا، از هنگام زوال، به مقدار زمانی که مکلّف بتواند نماز ظهر را بهجا آورد، وقت اختصاصی نماز ظهر است و همچنین پیش از غروب آفتاب، به مقدار زمانی که مکلّف بتواند نماز عصر را ادا کند، وقت اختصاصی نماز عصر بهشمار میآید. فاصلهی میان انتهای وقت اختصاصی ظهر تا ابتدای وقت اختصاصی عصر، وقت مشترک بین نماز ظهر و عصر است.
در مقاله مورد بحث، ادلهی اثبات وقت اختصاصی مطرح شده و هر یک بهصورت مستقل مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. این ادله عبارتاند از:
ادلهی اثبات وقت اختصاصی
1. عدم امکان حکم به صحت نماز دیگر در وقت اختصاصی
در فرضی که مکلف نماز عصر را در وقت اختصاصی ظهر بهجا آورد، دستور مولی را مطابق امرش انجام نداده است و دلیلی بر صحت نماز عصر در این فرض وجود ندارد.
2. استلزام محال در صورت قول به اشتراک
قول به اشتراک مدت زمانی به مقدار اقامهی چهار رکعت پس از زوال خورشید میان نماز ظهر و عصر، مستلزم یکی از دو امر محال است:
یا تکلیف به ما لا یطاق، در صورتی که هر دو نماز در این مدت متعلق تکلیف باشند؛
و یا خرق اجماع، در صورتی که این مدت مختص به نماز عصر باشد.
بنابراین، این مدّت منحصراً به نماز ظهر تعلق دارد.
3. مرسلهی داود بن فرقد
وَ رَوَى سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ مُوسَى بْنِ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي طَالِبٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي يَزِيدَ وَ هُوَ دَاوُدُ بْنُ فَرْقَدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَال:
«إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ حَتَّى يَمْضِيَ مِقْدَارُ مَا صَلَّى الْمُصَلِّي أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فَإِذَا مَضَى ذَلِكَ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ حَتَّى يَبْقَى مِنَ الشَّمْسِ مِقْدَارُ مَا يُصَلِّي أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فَإِذَا بَقِيَ مِقْدَارُ ذَلِكَ فَقَدْ خَرَجَ وَقْتُ الظُّهْرِ وَ بَقِيَ وَقْتُ الْعَصْرِ حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ».
4. روایت حلبی
الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ نَسِيَ أَنْ يُصَلِّيَ الْأُولَى حَتَّى صَلَّى الْعَصْرَ، قَالَ:
«فَلْيَجْعَلْ صَلَاتَهُ الَّتِي صَلَّى الْأُولَى ثُمَّ لْيَسْتَأْنِفِ الْعَصْرَ».
قَالَ قُلْتُ: فَإِنْ نَسِيَ الْأُولَى وَ الْعَصْرَ جَمِيعاً ثُمَّ ذَكَرَ ذَلِكَ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ؟
فَقَالَ:
«إِنْ كَانَ فِي وَقْتٍ لَا يَخَافُ فَوْتَ إِحْدَاهُمَا فَلْيُصَلِّ الظُّهْرَ ثُمَّ لْيُصَلِّ الْعَصْرَ، وَ إِنْ هُوَ خَافَ أَنْ يَفُوتَهُ فَلْيَبْدَأْ بِالْعَصْرِ وَلَا يُؤَخِّرْهَا فَتَفُوتَهُ فَيَكُونَ قَدْ فَاتَتَاهُ جَمِيعاً، وَلَكِنْ يُصَلِّي الْعَصْرَ فِيمَا قَدْ بَقِيَ مِنْ وَقْتِهَا ثُمَّ لْيُصَلِّ الْأُولَى بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى أَثَرِهَا».[1].
5. معتبرهی قاسم بن عروه
وَ رَوَى أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع:
«إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاتَيْنِ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ قَبْلَ هَذِهِ، ثُمَّ أَنْتَ فِي وَقْتٍ مِنْهُمَا حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ».[2]
مباحث پایانی
در ادامه، تعارض میان روایت داود بن فرقد و معتبرهی قاسم بن عروه بررسی شده و نحوهی جمع عرفی میان آن دو، یا تقدیم یکی بر دیگری بر اساس مرجحات باب تعارض، مطرح گردیده است. در نهایت، جریان اصل عملی مورد واکاوی قرار گرفته است؛ از جمله: اصل برائت از تقیید زائد در نماز عصر، استصحاب عدم وجوب نماز عصر، استصحاب بقای وقت نماز ظهر، استصحاب بقای وجوب نماز ظهر، و برائت از وجوب ادای نماز ظهر.
برگرفته از مقاله، اعتبار سنجی ادلهی مشهور فقیهان امامی در اثبات وقت اختصاصی نماز ظهر و عصر، دو فصلنامه علمی پژوهشی تا اجتهاد، سال هفتم، شماره ۱۴، پاییز و زمستان ۱۴۰۲.