جمیع روایات باب ضمان بر آن دلالت دارد که وقتی مالی تلف شود، ضمان باید قیمت روز تلف را محاسبه کرده و به مالک آن پرداخت نماید؛ هرچند بین روز تلف و روز ادا فاصله شود. تنها یک روایت از سماعه وارد شده که بر آن دلالت دارد که قیمت روز ادا ملاک است. این روایت به شرح زیر است:
«الْبَزَوْفَرِيُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ مَمْلُوكَةٍ أَتَتْ قَوْماً فَزَعَمَتْ أَنَّهَا حُرَّةٌ فَتَزَوَّجَهَا رَجُلٌ مِنْهُمْ وَ أَوْلَدَهَا وَلَداً ثُمَّ إِنَّ مَوْلَاهَا أَتَاهُمْ فَأَقَامَ عِنْدَهُمُ الْبَيِّنَةَ أَنَّهَا مَمْلُوكَتُهُ وَ أَقَرَّتِ الْجَارِيَةُ بِذَلِكَ فَقَالَ تُدْفَعُ إِلَى مَوْلَاهَا هِيَ وَ وَلَدُهَا وَ عَلَى مَوْلَاهَا أَنْ يَدْفَعَ وَلَدَهَا إِلَى أَبِيهِ بِقِيمَتِهِ يَوْمَ تَصِيرُ إِلَيْهِ …».
در این روایت بیان شده است که یک زن که کنیز بوده خود را به عنوان حر معرفی کرده و ازدواج نموده و پس از آن صاحب فرزند شده است. پس از آن مولایش حاضر شده و بینه اقامه نموده که آن زن جاریهاش بوده است. حضرت بیان کرده است: این کنیز و فرزندش به مولا داده میشود. سپس آن مولا وظیفه دارد این فرزند را به پدرش بازگرداند و قیمت آن فرزند را از پدرش اخذ کند. قیمتی که اخذ میکند، قیمت روزی است که آن فرزند را به پدرش تحویل میدهد. این روایت بر آن دلالت دارد که در باب ضمانات، ملاک، قیمت روز ادا است؛ یعنی روزی که ضامن، آنچه را که برعهدهاش بوده ادا مینماید.
آیت الله والد در وجه جمع بین این روایت و دیگر روایات باب که بر ضمان یوم تلف دلالت دارد، بحث مفصّلی مطرح کردهاند که به طور خلاصه بیان میشود:
ابتدا به عنوان مقدمه به یک بحث فقهی اشاره میشود: بحثی در فقه مطرح است که اگر دو یا چند نفر به طور شریکی مالک یک عبد باشند، اگر یکی از شرکا سهم خود را عتق نماید، آن عبد بهطور کلی مورد عتق واقع میشود. در این مساله بین فقها بحث واقع شده که آیا عبد با صرف آزاد شدن آن سهم، به طور کلی منعتق میشود یا آنکه بر شخصی که سهم خود را آزاد نموده لازم است سهم سایرین را خریده و عبد را آزاد نماید، و عبد پس از خریدن سهم سایرین آزاد میشود.
شبیه این امر در روایت سماعه نیز مطرح میشود. وقتی یک زن مملوک، خود را بهعنوان حرّ معرفی کرده، ازدواج کند، و صاحب فرزند شود، این فرزند از ابتدا آزاد است یا آنکه عبد است ولی پدر او باید قیمتش را پرداخت نموده و او را آزاد کند. آیت الله والد احتمالات مختلفی در این مساله ذکر کرده و بحث را دنبال کردهاند. آیت الله والد بیان کردهاند روایت سماعه منافاتی با یوم تلف ندارد؛ چرا که ممکن است این روایت از ادله لزوم عتق باشد. بنابراین روایت سماعه دلالت بر آن دارد که فرزند، همچنان عبد است و آزاد نشده، و تا وقتی فرزند آزاد نشده، پدر باید قیمت آن را پرداخت کرده، او را آزاد کند. بنابراین، از اساس ضمانی وجود ندارد تا از آن بحث شود که این روایت بر ضمان یوم تلف دلالت دارد یا ضمان یوم ادا. پس از آنکه قیمت عبد به مولی پرداخت شد، آن فرزند آزاد میگردد. عبارت آیت الله والد به شرح زیر است:
«بررسى دلالت روايات: اما از بعضى روايات باب موالى و عبيد، چنانچه گفته شد، يوم الاداء استظهار مىشود. جمع بين آنها با روايات ديگر كه دلالت بر يوم التلف دارد چنين است كه موردِ اين دو طائفه مختلف است. مورد طائفه اولى كه از آنها يوم الاداء استظهار مىشود جايى است كه عبد آزاد نشده و بايد او را آزاد بكنند ولى مورد روايات طائفه ثانيه كه از آنها يوم التلف استظهار مىشود جايى است كه عبد يا غلام بچه انعتاق پيدا مىكند و انعتاق كه خروج از ملكيت است مساوق با تلف است. و چون مورد انعتاق و مورد لزوم عتق با هم متفاوتند، منافاتى بين اين دو دسته از روايات وجود ندارد».
بنابراین روایت سماعه اجنبی از محل بحث است و به این مساله که ضمان به قیمت چه روزی باید محاسبه شود ارتباطی ندارد.
درس خارج فقه استاد معظّم سید محمد جواد شبیری مورخ ۲۱ آذر ۱۴۰۳
تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج7، ص350. جامع احادیث الشیعة، ج۲۶، ص۱۸۰، رقم۳۸۶۹۲
كتاب نكاح (زنجانى)، ج23، ص: 7237