نقش تقیه در کتمان نام روات
این مسئله مبحثی مفصل است و عوامل متعددی در آن نقش دارند. یکی از این عوامل، مسئله تقیه است؛ البته تقیه لزوماً در برابر عامه (اهلسنت) نبوده، بلکه در بسیاری از موارد از خودِ شیعیان صورت میگرفته است. بهطور نمونه، محمد بن خالد برقی در برخی اسناد از تعبیر «بعض اصحابنا» استفاده کرده است، در حالی که همین روایت را در جای دیگر با تصریح به نام «ابوسمینه» نقل میکند. در مواردی نیز تقیه از عامه بوده است؛ به این معنا که حکومت وقت نسبت به آن راوی خاص حساسیت داشته و ناقل برای حفظ جان وی، نام او را کتمان کرده است.
تاثیر تغییر ساختار کتب بر ارسال احادیث
عامل دیگر که در واقع موجب ارسالِ اصطلاحی روایت نیست، مربوط به شیوه استخراج احادیث از کتب اصلی است. در منابع اولیه، حدیث با ضمیر «عنه» به مرجعِ مذکور در روایتِ قبل پیوند میخورده است؛ اما مستخرج و گردآورنده، هنگام انتقال روایت از کتاب اصلی به مجموعههای روایی، به دلیل عدم اطمینان قطعی به مرجع ضمیر، از باب احتیاط به جای مرجعِ اصلی از تعابیری نظیر «بعض اصحابنا» یا «رجل» استفاده کرده است.
تبعات احتیاطِ قدما برای آیندگان
معاصرانِ زمانِ تدوینِ مجموعهها، امکان مراجعه به منابع اصلی و شناسایی هویت راوی را داشتند، اما با از بین رفتن آن منابع، احتیاطِ گردآورندگان در عدم تصریح به مرجع ضمیر، نتیجهای معکوس برای ما به همراه داشته و موجب ابهام در شناخت راوی شده است. این مباحث در کتب درایه به تفصیل بررسی شده و ذیل بحث از «حدیث لاضرر» که توسط حضرت آیتالله سیستانی مطرح گردید نیز توسط ما مورد بحث قرار گرفت.
شهید نیز در کتاب «الرعایة فی علم الدرایة» به این مطلب اشاره کرده و معتقد است مهمترین عامل در ابهام اسناد، همین عامل اخیر (ابهام در مرجع ضمیر) بوده است.
این موضوع همچنین در دروس خارج استاد سید جواد شبیری زنجانی ذیل مبحث لاضرر تبیین شده است.
بر اساس جلسه ۷۹
۶ بهمن ۱۴۰۴