دو وجه اثبات وثاقت حسین بن علون و مناقشه در آن
برای اثبات وثاقت “حسین بن علوان”، به وجوه متعددی ممکن است تمسک شود. در اینجا دو بیان ذکر میشود که هر دو محل مناقشه است.
وجه اول: توثیق نجاشی و مناقشه در آن
نجاشی در معرفی “حسین بن علوان”، چنین آورده است:
[!quote] سخن مرحوم نجاشی ذیل عنوان حسین بن علوان
«الكلبي مولاهم كوفي عامي و أخوه الحسن يكنى أبا محمّد، ثقة رويا عن أبي عبد الله، و ليس للحسن کتاب و الحسن أخص بنا و أولى روى الحسين عن الأعمش و هشام بن عروة».[1]
استظهار مرحوم آقای خوئی از عبارت نجاشی:
مرحوم آیتالله خوئی این توثیق را مربوط به “حسین بن علوان” -که مترجم و معنون استقلالی و موضوع اصلی بحث نجاشی است- دانسته است.[2]
مناقشه:
اما در مباحث پیشین، این گونه استظهار شد که این توثیق در عبارت نجاشی، به “حسن بن علوان” (برادر حسین) بازمیگردد و نه خود “حسین بن علوان”.
وجه دوم: عبارت ابن عقده درباره حسن بن علوان و تحلیل آن
ابن عقده درباره “حسن بن علوان” گفته است:
[!quote] عبارت ابن عقده در مورد حسن بن علوان
«إنّ الحسن كان أوثق من أخيه و أحمد عند أصحابنا»[3]
مؤید نجاشی:
عبارت نجاشی نیز که فرموده است: «و الحسن أخص بنا و أولى»، مؤید این معناست؛ زیرا نشان میدهد که هر دو برادر (حسن و حسین) ثقه هستند و وثاقت “حسن” بیشتر از “حسین” است.[4]
مناقشه:
اما واژه «اوثق» دلالت بر این ندارد که “حسین بن علوان” علی وجه الاطلاق «ثقه» باشد. وقتی دو نفر هر دو بد هستند، بهتر دانستن یکی از آنان این نیست که هر دو «به» باشند؛ زیرا در صحت اطلاق افعل تفضیل، صدق حقیقی مبدأ بر «مفضّل» و «مفضّل علیه» لازم نیست، بلکه صدق فرضی آن نیز کافی است. همین مقدار که شرّ یکی از دیگری کمتر باشد، برای اطلاق لفظ «بهتر» کافی است. به عبارت دیگر، اگر برای اولی خوبی فرض شود، خوبی دومی بیشتر از آن است.
عدم فایدهی کثرت اجلاء و عمل اصحاب
از آنجا که بیشتر روایات “حسین بن علوان” در موضوعات مستحبات و آداب است، و شاید اعتماد به این روایات به دلیل تسامح در ادله سنن باشد، نمیتوان از طریق کثرت روایت و عمل اصحاب، وثاقت وی را اثبات کرد.
نتیجهگیری نهایی: عدم اثبات وثاقت
بنابراین، هیچ وجه معتبری برای توثیق حسین بن علوان وجود ندارد و سند روایت او قابل اعتماد نیست.
بر اساس کتاب نکاح، ج۲، ص ۲۸۴ تا ۲۸۶