تبیین دیدگاه قائل به ترادف «عقد» و «حکم»
برخی قائلاند که «عقد» در معنای «حکم» نیز استعمال شده است؛ همانگونه که «عهد» نیز در این معنا به کار میرود. این دیدگاه بر این مبنا استوار است که آیه شریفه «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» در برخی روایات به همین معنا تفسیر گشته و بر مسئله ولایت امیرالمؤمنین علیهالسلام در غدیر خم تطبیق شده است:
وَ أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنِ الْمُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي ع فِي قَوْلِهِ: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص عَقَدَ عَلَيْهِمْ لِعَلِيٍّ بِالْخِلَافَةِ- فِي عَشَرَةِ مَوَاطِنَ، ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا- أَوْفُوا بِالْعُقُودِ الَّتِي عُقِدَتْ عَلَيْكُمْ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع.
نتیجه آنکه، آیه «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» دلالت نمیکند که هر پیمانی واجبالوفاء است، بلکه معنای آن صرفاً این است که به دستورات الهی عمل کنید. دستکم باید گفت که آیه، مجمل میشود.
نقد تفصیلی: ماهیت «عقد» در مقابل «حکم»
نقد ما بر این دیدگاه آن است که: استعمال «عقد» در معنای «حکم»، حتی به صورت مجازی نیز، واقع نشده و فاقد هرگونه شاهد و قرینهای است. «عقد» به معنای «پیمان» است، خواه یکطرفه باشد یا دوطرفه.
اینکه در برخی روایات تعبیر شده است «عَقَدَ عَلَيْهِمْ لِعَلِيٍّ بِالْخِلَافَةِ»، به این معنا نیست که پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) «حکم علیهم» کرده است، بلکه به این معناست که ایشان خلافت را بر مؤمنین «بست»، یعنی آنان را متعهد به این قضیه قرار داد؛ به این اعتبار که از ایشان بیعت گرفت. ازاینرو، به کار بردن این تعبیر در مورد کفار صحیح نیست، با وجود اینکه کفار مکلف به فروع هستند.
پس، قوام «عقد» به «تعهد» است و اطلاق آن بر «حکم» ابتدایی که تعهد طرف مقابل در آن لحاظ نشده، غلط است. اگر هم بر حکم اطلاق شود، به این اعتبار است که به تعهد مکلف گره خورده و التزام ایشان مفروض گرفته شده است.
تمایز معنایی: «عقد» در برابر «عهد»
اما «عهد» اینطور نیست و میتواند هم به معنای «شناخت» باشد که در این صورت بر حکم نیز اطلاق میشود و هم به معنای «تعهد».
اینکه در برخی روایات، «عقود» به «عهود» تفسیر شده، به معنای ترادف این دو واژه نیست، بلکه منظور این است که «عقد» به معنای «عهد» است و «عهد» در اینجا به مفهوم «تعهد» و «وثیقه» آمده است.
خلاصه بحث: از نظر اطلاق، حتی یک مورد برای استعمال «عقد» بر «حکم» وجود ندارد و «عقد»، «تعهد» است.
اما اینکه تعهد یکطرفه یا دستکم دوطرفه مدنظر است؟ پیشتر در مورد آن بحث کردیم و شاید بعید نباشد که تعهد یکطرفه نیز «عقد» محسوب شود و لذا شامل هبه هم بشود؛ برخلاف «وعده» که در آن اصلاً تعهدی وجود ندارد. هرچند ما این نظر را هم نپذیرفتیم و معتقد شدیم که تعهدات یکطرفه، «عقد» نیستند.
- قرینهای دیگر: افزون بر این، «وفاء» نسبت به حکم ابتدایی صدق نمیکند و ذکر تعبیر «وفاء» قرینهای است بر اینکه منظور از «عقد» در آیه، چیزی است که در آن «تعهد» وجود داشته باشد.
نتیجه نهایی: عدم اجمال در آیه و دلالت بر «تعهد»
- نتیجه نهایی: آیه «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» مجمل نیست و منظور از آن همان «تعهد» است و قدر متیقن از آن، مواردی است که التزام طرفین در آن وجود داشته باشد و تعهد یکطرفه را شامل نمیشود.
بر اساس جلسه ۸
۲۵ شهریور ۱۴۰۴