نظریه مرحوم آیتالله بروجردی درباره صحت نماز در فرض تکتف سهوی
۱. بیان مستند صحت نماز از نظر مرحوم بروجردی
مرحوم بروجردی معتقد است برای حکم به صحت نماز در فرض انجام سهوی تکتف، باید به یکی از دو دلیل تمسک کرد:
- حدیث «لا تعاد».
- حدیث «رفع النسیان».
ایشان در بررسی این دو دلیل، معتقد است که هیچیک به راحتی شامل موانع نماز، از جمله تکتف سهوی، نمیشود.
۲. اشکال مرحوم بروجردی به استناد به حدیث «لا تعاد»
ایشان در مورد حدیث «لا تعاد الصّلاة إلا من خمس» معتقد است که موارد استثناشده در حدیث، مربوط به اجزاء و شرایط نماز است؛ مانند طهور و رکوع.
از این جهت، میتوان چنین برداشت کرد که مستثنامنه نیز ناظر به اجزاء و شرایط است و موانع نماز را شامل نمیشود.
بنابراین، اگر مکلف سهواً یکی از موانع نماز، مانند تکتف، را انجام دهد، نمیتوان به حدیث «لا تعاد» برای تصحیح نماز تمسک کرد؛ زیرا شمول حدیث نسبت به موانع، دستکم محل اشکال است.
در نتیجه، در صورت عدم شمول حدیث «لا تعاد»، باید به مقتضای ادله اولیه رجوع کرد که بر اساس آنها انجام تکتف موجب بطلان نماز خواهد بود.
۳. اشکال مرحوم بروجردی به استناد به حدیث «رفع النسیان»
مهمترین بخش فرمایش مرحوم بروجردی مربوط به حدیث رفع است.
ایشان میان نسیان اجزاء و شرایط نماز از یکسو و نسیان موانع نماز از سوی دیگر تفاوت قائل است.
الف) نسیان اجزاء و شرایط
اگر مکلف جزئی از نماز، مانند سوره حمد، یا شرطی از شرایط نماز را فراموش کند، حدیث رفع میتواند حکم آن را بردارد و نماز او صحیح باشد.
ب) نسیان موانع
اما اگر مکلف مانعی مانند قهقهه را سهواً در نماز انجام دهد، حدیث رفع نمیتواند حکم مانع را بردارد؛ زیرا از نظر ایشان، آنچه مکلف فراموش کرده، خود قهقهه نیست، بلکه فراموش کرده است که در حال نماز قرار دارد.
به عبارت دیگر، قهقهه را با التفات انجام داده، اما از وضعیت خود و اینکه در نماز است غافل بوده است. بنابراین، نسیان به خود مانع تعلق نگرفته است تا حدیث رفع بتواند حکم آن را بردارد.
بر همین اساس، ایشان در شمول حدیث رفع نسبت به موانع نماز اشکال میکند و معتقد است نمیتوان بهسادگی از این حدیث برای تصحیح نماز در فرض انجام سهوی مانع استفاده کرد.
۴. اشکال استاد به نظریه مرحوم بروجردی
استاد هر دو بیان مرحوم بروجردی را مورد مناقشه قرار میدهد:
الف) نقد استدلال به حدیث «لا تعاد»
استاد معتقد است اینکه موارد استثناشده در حدیث «لا تعاد» مربوط به اجزاء و شرایط است، دلیل نمیشود که مستثنامنه نیز منحصر در اجزاء و شرایط باشد.
زیرا حدیث «لا تعاد» در مقام امتنان صادر شده و ظاهر آن این است که نماز در فرض نسیان اعاده ندارد؛ خواه خلل مربوط به اجزاء باشد، خواه شرایط و خواه موانع.
از نظر استاد، موانع نیز نوعی شرط هستند، با این تفاوت که شرط عدمی محسوب میشوند. بنابراین، وجهی ندارد که حدیث «لا تعاد» را به اجزاء و شرایط اختصاص دهیم و موانع را از شمول آن خارج کنیم.
ب) نقد استدلال به حدیث «رفع النسیان»
استاد معتقد است تفکیک میان اجزاء و شرایط از یکسو و موانع از سوی دیگر، مبتنی بر دقتهای عقلی و غیرعرفی است.
به نظر ایشان، لازم نیست نسیان مستقیماً به خود مانع تعلق گرفته باشد؛ بلکه کافی است عرفاً انتساب عمل به نسیان صحیح باشد.
برای مثال، اگر شخصی در حال نماز سهواً قهقهه کند، عرفاً صحیح است که بگوید: «از روی نسیان در نماز قهقهه کردم».
در اینجا منشأ انجام مانع، فراموش کردن وضعیت نماز است؛ بنابراین، عرفاً میتوان انجام مانع را به نسیان نسبت داد و حدیث رفع را شامل آن دانست.
استاد تأکید میکند که حدیث رفع، حدیثی امتنانی است و اقتضای امتنان آن، شمول و عمومیت دارد. محدود کردن آن به اجزاء و شرایط و خارج کردن موانع، با این جهت امتنانی سازگار نیست.
۵. تطبیق نظریه بر مسئله تکتف
استاد در ادامه، همین مبنا را درباره تکتف سهوی نیز جاری میداند.
اگر شخصی از روی فراموشی و غفلت تکتف کند، عرفاً صحیح است که بگوید: «حواسم نبود و تکتف کردم».
در این فرض، منشأ انجام تکتف، فراموش کردن حکم شرعی یا وضعیت نماز است و انتساب عمل به نسیان، انتسابی عرفی و صحیح است.
بنابراین، حدیث رفع میتواند شامل تکتف سهوی نیز بشود و مانعیت آن را در این فرض بردارد.
استاد همچنین احتمال میدهد که علت اینکه مرحوم بروجردی در خصوص تکتف تعلیقه نزده، این باشد که اساساً تکتفی که موجب بطلان نماز میشود، در فرض التفات و با عنوان تشریع محقق میشود. در فرض غفلت و نسیان، عنوان تشریع صدق نمیکند تا مانعیت مورد نظر بر آن منطبق شود.