موضوعشناسی سلاحهای کشتار جمعی
سلاح کشتار جمعی، ترجمهٔ اصطلاح انگلیسی Weapon of Mass Destruction است و علامت مختصر آن در متون حقوق بینالملل، WMD میباشد. تصور ابتدایی از این اصطلاح، سلاحی است که افراد زیادی را از بین ببرد؛ اما این تصور ناصحیح است. یک موشک بالستیک نقطهزن با دو تُن سر انفجاری و برخورد با سرعت 14 ماخ، افراد زیادی را میکشد اما سلاح کشتار جمعی محسوب نمیشود.
ویژگی اصلی سلاح کشتار جمعی، کشتن افراد زیادی نیست، بلکه تفکیکناپذیری آن مطرح است؛ بدین معنا که آثار این سلاح، قابل کنترل نیست. سلاح کشتار جمعی، آثار زیستمحیطی و حتی آثاری برای نسلهای بعدی دارد. وقتی نیروی نظامی نزد حاکم شرع میآید و هدف قرار دادن یک پادگان نظامی را مطرح میکند، میگوید برای تخریب این زیرساخت با این حجم، نیاز به این نوع سلاح با این حجم از انفجار داریم. به چنین سلاحهایی، سلاح متعارف میگویند، چون تفکیکپذیر است. البته ضریب خطا دارد، اما قابل کنترل است.
تعریف سلاح کشتار جمعی
در متون حقوقی، سلاح کشتار جمعی را به چهار دسته تقسیم میکنند:
- C) سلاحهای شیمیایی (Chemical weapons): مانند گاز خردل و گاز سارین که وقتی وارد محیطی میشوند، کلِ محیط را آلوده میکنند. حیوانات، کودکان و زمینهای کشاورزی، تا چندین سال آثار این سلاح را دارند. در بمباران حلبچه توسط صدام در تاریخ 25 اسفند 1366 از این نوع سلاح استفاده شد.
- B) سلاحهای بیولوژیک (Biological weapons): عوامل بیماریزا مانند باکتریها، ویروسها و قارچها را در مقیاس گستردهای وارد محیط میکنند که معمولاً مسری هستند و به افراد دیگر سرایت کرده و قابل کنترل نیستند. یک فرضیه راجع به بیماری کرونا این بود که یک آزمایش بیولوژیک است.
- R) سلاحهای رادیولوژیک (Radiological weapons) یا بمبهای کثیف: اینگونه سلاحها، محیط را به مواد رادیواکتیو آلوده میکنند.
- N) سلاحهای هستهای (Nuclear weapons): مانند سلاحی که آمریکا در تاریخ 15 و 18 مرداد 1324 شمسی (6 و 9 آگوست 1945 میلادی) برای حمله به هیروشیما و ناگاساکی از آنها استفاده کرد.
ویژگیهای سلاح کشتار جمعی
پس از بیان اقسام، این سؤال پیش میآید که چرا این چهار مورد را از بقیهٔ سلاحها جدا کردهاند. سه ویژگی در متون خودشان مطرح شده است:
ویژگی اول: مقیاس تخریب (Scale of Destruction). همهٔ سلاحهای کشتار جمعی، در یک بازهٔ زمانی کوتاه، قدرت تخریب وسیعی دارند. البته هر چیزی که قدرت تخریب وسیع دارد، سلاح کشتار جمعی نیست؛ اما هر سلاح کشتار جمعی، قدرت تخریب وسیع دارد.
ویژگی دوم: تفکیکناپذیری (Indiscriminate Nature). شاید مهمترین ویژگیای که در منابع حقوقی آمده، همین باشد. وقتی سلاح کشتار جمعی استفاده میشود، دیگر قابل کنترل نیست. مثلاً اگر از گاز شیمیایی استفاده شود، باد ممکن است آن را به شهری دورتر ببرد. یا ویروسی که در سلاح بیولوژیک استفاده میشود، ممکن است از مرزها خارج شود و به دنیا سرایت کند. دوست و دشمن، نظامی و کودک، انسان و حیوان و محیط، همه تأثیر میپذیرند.
- معیار تخریب اکوساید: یکی از ویژگیهای سلاحهای کشتار جمعی، تخریب زیستبوم است؛ یعنی نهفقط اشخاص و انسانها، بلکه منابع آب و جنگلها را هم از بین میبرد، مانند استفاده از عامل نارنجی در جنگ ویتنام.
ویژگی سوم: آثار ماندگار و فرانسلی (Long-term Effects). در بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی، تشعشعات هستهای آن نقصهای ژنتیک در نسلهای بعدی ایجاد کرد. بمباران حلبچه در اقلیم کردستان عراق و سردشت در ایران، باعث آلودگی زمینهای کشاورزی شد، بهطوریکه تا سالها قابل کشاورزی نیستند.
نکته: همانطور که در اصول مفصل بحث کردیم، همه قبول دارند که اینگونه مفاهیم قابل تعریف ماهوی نیستند؛ چرا که ماهیت (جنس و فصل حقیقی) مبتنی بر ماده و صورت است و لذا چیزهایی که ماده و صورت ندارند، تعریف ماهوی برای آنها ممکن نیست. ثانیاً ما تبعاً لشیخ اشراق معتقدیم حتی در اموری که ماده و صورت دارند، کشف آن ماده و صورت، بهخصوص صورت، سپس جنس و فصل حقیقی را بر اساس آن مطرح کردن، کار علاّم الغیوب یا کسی که متصل به اوست، میباشد. اما دیگران، احاطه به کل هستی ندارند تا بخواهند ذاتی مختص آن شیء را پیدا کنند. لذا جنس و فصل و ویژگیهایی که ما مطرح میکنیم، مشهوری است و این تعریفها، تعریف شرحالاسمی است.
در متون حقوق بینالملل هم در تعبیراتشان نوسان است. مثلاً برخی از حقوقدانان، حملات سایبری که منجر به فروپاشی شبکهٔ برق یک کشور (از جمله مراکز درمانگاهی) میشود را سلاح کشتار جمعی میدانند؛ چرا که قابل کنترل نیست، تفکیکناپذیر است و آثار فرانسلی دارد. اما برخی دیگر گفتهاند وظیفهٔ مراکز درمانگاهی، تأمین برق اضطراری است و تنها در لحظهای که برق قطع میشود، آسیب ایجاد میشود و در این حد، سلاح کشتار جمعی نیست.
نکته: برخی از حقوقدانان میگویند ممکن است در آینده، سلاح هستهای به جایی برسد که آثارش تفکیکپذیر باشد. در این صورت از کشتار جمعی خارج شده و در سلاحهای متعارف قرار میگیرد.
استفادهٔ دوگانه (Dual Use)
سلاحهای کشتار جمعی، کارکرد دوگانه دارند که توجه به این نکته، در بحثهای فقهی اثرگذار است. مثلاً مواد شیمیایی که برای ساخت گازهای اعصاب به کار میرود، برای سموم دفع آفات و کودهای شیمیایی هم استفاده میشود و کارکرد دوگانه دارند. همچنین غنیسازی اورانیوم هم که در سلاح هستهای استفاده میشود، برای تولید برق هم قابل استفاده است.
سلاحهای نوین (Cyber WMD)
میتوان با یک حملهٔ سایبری، کلِّ سدهای کشور را منفجر کرد یا سیستم برق کشور یا سیستم توزیع داروی یک کشور را مختل کرد. اینجا هم اگر ویژگی تفکیکناپذیری، فرانسلی و گسترده بودن آثار را پیدا کند، ذیل سلاحهای کشتار جمعی قرار میگیرد. حتی هوش مصنوعی یا ریزپرتابهای خودمختار هم ممکن است چنین آثاری داشته باشند.
تفاوت آثار سلاحهای کشتار جمعی
تخریب سلاحهای هستهای، آنی و در لحظه است. اما سلاحهای بیولوژیک، با تأخیر عمل کرده و یک دورهٔ نهفتگی بیماری دارند. به همین جهت تشخیص و شناسایی عامل حمله در سلاحهای بیولوژیک، خیلی سخت است؛ چون در هنگام استفاده از آن، آثارش ظاهر نمیشود، بلکه یک مدت پنهان است.
در سلاحهای رادیولوژیک، انفجار هستهای نیست، بلکه یک بمب معمولی است که اطراف آن مواد رادیواکتیو تعبیه شده و کشتار میلیونی نمیکند، اما آن منطقه را به مدت طولانی، غیرقابل سکونت میکند و ایجاد رعب و وحشت مینماید.
بحث بمبهای خوشهای و بمبهای ترموباریک یا بمبهای خلأ (که اکسیژن محیط را استخراج کرده و گرما و فشار ایجاد میکنند و باعث میشوند ریهٔ موجودات زنده در آن محیط آسیب ببیند و نتواند نفس بکشد) هم هست که خارج از بحث ما است. همچنین بحث سلاحهای هستهای تاکتیکی هم هست که برخی از قدرتهای نظامی ادعا میکنند قابل کنترل است.
بر اساس درس خارج فقه جلسه 91، 13 اردیبهشت1405.