شیوۀ متعارف اعدام، نه تنها در اسلام که در بسیاری از جوامع، اعدام با شمشیر بوده است. این شیوه از دو ویژگی رعب آور بودن و رنج آور بودن برخوردار است و به همین دلیل امروزه با ظهور اندیشه های حقوق بشری مورد انتقاد واقع شده است. در فقه اهل بیتنیز در جرائم خاصی از جمله قصاص، اجرای اعدام با شمشیر توصیه شده است. اما از قدیم این مسأله مطرح بوده است که آیا اجرای قصاص با شمشیر یک حکم تعبدی است که تخلف از آن جایز نیست، یا امکان استفاده از شیوه های نوینی چون اعدام با چوبۀدار، تزریق مواد کشنده یا استفاده از صندلی برقی نیز وجود دارد. در این مقاله پنج دیدگاه در این زمینه مطرح و ادلّۀ هریک بیان گردیده
1. انحصار شیوه قصاص در شمشیر به شیوه گردن زدن
ادله :
الف).محمد بن یعقوب عن علی بن إبراهیم عن أبیه عن ابن أبی عمیر عن حماد عن الحلبی و عن محمدبن یحیی عن أحمد بن محمد عن محمد بن إسماعیل عن محمد بن الفضیل عن أبی الصبّاح الکنانی جمیعاً عن أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ : سَأَلْنَاه عَنْ رَجل ضَرَبَ رَجلًا بِعَصًا، فَلَمْ یقْلِعْ عَنْه الضَّرْبَ حَتَّی مَاتَ، أَ یدْفَع إلَی وَلِي الْمَقْتولِ فَیَقْتله قَالَ نَعَمْ، وَ لَکِنْ لا یتْرَک یَعْبَث بِهِ وَ لَکِنْ یجیز عَلَیْهِ بِالسَّیْفِ ؛
ب).محمد بن علي بن الحسین بإسناده عن موسی بن بکر عن الْعَبْدِ الصَّالِحِ فِي رَجل ضَرَبَ رَجلاً بِعَصًا فَلَمْ یَرْفَعِ الْعَصَا عَنْه حَتَّی مَاتَ قَالَ یدْفَع إلَی أَوْلِیَاءِ الْمَقْتولِ وَ لَکِنْ لا یتْرَک یتَلَذَّ بِهِ وَ لَکِنْ یجَاز عَلَیْهِ بِالسَّیفِ ؛
ج) عَنْ رَسولِ اللَّهِ لا قَوَدَ إَّلا بِالسی ْفِ
د) قَالَ عَلِيٌّ لایقَاد مِنْ أَحَد إذا قَتَلَ إَّلا بِالسَّ ی ْف ِ
2. جواز قصاص با مطلق آهن برنده
دلیل: الغای خصوصیت از سیف و اخذ به قدر متیقن که آه ن باشد.
3. جواز قصاص با هر وسیله ای که جنایت با آن صورت گرفته است، یا مشابه آن
ادله: ا یات قرآنی
وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنفَ بِالْأَنفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ۚ فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ ۚ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ ال ظَّا لِمُونَ[1]
فَمَنِ اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى ٰ عَ لَيْكُمْ[2]
4.جواز قصاص با هر وسیله ای که قتل با آن صورت گرفته است، به استثنای ا بزارهای حرام
همان ادله دیدگاه سوم و نسبت به قید فرموده اند از آیه مماثلت استفاده میشود، امّا کلمۀ عامّی ندارد که شامل م حرمات گردد.
5. جواز قصاص با هر وسیله ای که آسانتر باشد
بعد حمل سیف در روایات بر مثال، مستفاد از روایات این است که هر وسیله ای که موجب تسریع و تسهیل در قصا ص شود جایز است.
در سه روایت جملۀ «وَ لَکِنْ لا یتْرَک یتَلَذَّ بِهِ» «وَ لَکِنْ لا یتْرَک یَعْبَث به»تکرار شده است. تجویز اجرای قصاص با شمشیر بعد از این فراز آمده و این نشان میدهد که علت یا دستکم حکمت تجویز شمشیر، جلوگیری از بازی، اهانت و کوچ ک کردن جانی است.
روایات نهی از مثله که هم به صورت کلی وارد گردیده و هم در خصوص قصاص است امثال این روایات برای روایاتی که شمشیر را به عنوان وسیلۀ اجرای قصاص معرفی می کند چیزی شبیه شأن نزول فراهم میکند که میتواند کاشف از حکمت این حکم باشد. زدن گردن با شمشیر در آن زمان آسانترین وسیلۀ اجرای قصاص بوده است که تعذیب، بازی کردن، مثله کردن و افعال حرام دیگر را همراه نداشته است. از مجموع این روایات مطمئن میشویم که ذکُر شمشیر به عنوان مثال و فرد کامل تر در آن عصر بوده است.
برگرفته از مقاله «موضوعیت و طریقیت اعدام با شمشیر در اجرای قصاص»، دو فصلنامه علمی پژوهشی تا اجتهاد، سال سوّم، ش۵، بهار و تابستان ۹۸.
[1]. 45 م ائده.
[2]. 194بقره