طرح مسئله
از فروعات مهم کتاب نکاح «مقدار مهریه زن در صورت فوت احد الزوجین قبل از مباشرت» است. با توجه به اینکه منشأ اختلاف انظار فقها، اختلاف روایات است، تحقیق حاضر پس از بیان دیدگاهها، به ذکر روایات پرداخته است.
در مسأله دو دسته از روایات وجود دارد:
دسته اول: حکم به پرداخت مهریه کامل
در دسته اول که ۹ روایت دارد، حکم به پرداخت مهریه کامل شده است. به عنوان نمونه به روایت زیر میتوان اشاره کرد:
عن الكناني، عن أبي عبد اللّٰه عليه السّلام قال “: إذا توفي الرجل عن امرأته و لم يدخل بها فلها المهر كله إن كان سمى لها مهرا و مهرها من الميراث، و إن لم يكن سمى لها مهرا لم يكن لها مهر و كان لها الميراث”.[1]
دسته دوم: حکم به تنصیف مهریه
در دسته دوم - که حدود بیست روایت است- حکم به تنصیف مهریه شده است. برای نمونه به روایت زیر میتوان اشاره کرد:
**عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ اَلْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ: إِنْ لَمْ يَكُنْ قَدْ دَخَلَ بِهَا وَ قَدْ فَرَضَ لَهَا مَهْراً فَلَهَا نِصْفُ مَا فَرَضَ لَهَا وَ لَهَا الْمِيرَاثُ وَ عَلَيْهَا الْعِدَّةُ.[2]
نحوه جمع بین روایات
جمع شیخ طوسی: تفصیل میان موت زوج و موت زوجه
ایشان میفرماید: در صورتی که مرد فوت کند، روایاتی که دلالت بر تنصیف مهر میکنند را حمل میکنیم بر اینکه مستحب مؤکد است که زن از نصف دیگر مهر خود که به موجب روایات استقرار مهر با موت حق اوست، صرف نظر کند؛ و این حمل موافق قرآن در حکم به لزوم تمام مهر است؛ بخلاف حمل روایات استقرار مهر بر استحباب؛ اما در صورت فوت زن، روایات تنصیف مهر معارض ندارد؛ بنابراین حجت است.
جمع صاحب ریاض
روایات تنصیف مهر در صورت موت به جهت اینکه نص است، بر روایات استقرار مهر که ظاهر در مهر کامل است و با تنصیف مهر نیز قابل جمع است، مقدم میشود.
نقد جمعهای پیشنهادی
ولی به نظر میرسد که هیچ یک از این جمع ها عرفی نیست و باید سراغ مرجحات رفت. سه مرجح مطرح شده است.
مرجحات در مقام تعارض
ترجیح اخبار استقرار مهر به دلیل موافقت با کتاب
اخبار استقرار مهر موافق با اطلاق آیه ۴ سوره نساء «وَءَاتُواْ ٱلنِّسَاءَ صَدُقَٰتِهِنَّ نِحلَةً فَإِن طِبنَ لَكُم عَن شَیءٍ مِّنهُ نَفسًا فَكُلُوهُ هَنِيـاً مَّرِيئاً» است.
ترجیح اخبار استقرار مهر با موثقه منصور بن حازم
روایت منصور بن حازم شاهد بر تقدیم روایات تمام مهر است چرا که از روایات تنصیف مهر مطلقه اراده شده است.
عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ رَجُلٌ تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَ سَمَّى لَهَا صَدَاقاً ثُمَّ مَاتَ عَنْهَا وَ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا قَالَ «لَهَا الْمَهْرُ كَامِلاً وَ لَهَا الْمِيرَاثُ» قُلْتُ فَإِنَّهُمْ رَوَوْا عَنْكَ أَنَّ لَهَا نِصْفَ الْمَهْرِ قَالَ «لاَ يَحْفَظُونَ عَنِّي إِنَّمَا ذَلِكَ لِلْمُطَلَّقَةِ».[1:1]
ترجیح اخبار تنصیف و حمل اخبار استقرار بر تقیه
در این مسأله نیز اخبار تنصیف مهر مخالف با عامهاند؛ پس به حسب قاعده باید آنها را اخذ نموده و اخبار استقرار مهر را حمل بر صدور از روی تقیه کرد.
دو ترجیح اول موانعی دارد مانند اینکه آیه در مقام بیان حکم شرعی نیست، و روایت منصور خود تقیهایست و نمیتواند شاهد جمع قرار گیرد، اما مرجح سوم مانعی فرا روی آن وجود ندارد و معین تقدیم روایات تنصیف مهر است.
بر گرفته از مقاله مقدار مهریه زن در صورت فوت یکی از زوجین قبل از مباشرت، دو فصلنامه علمی پژوهشی تا اجتهاد، سال اول، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۶.