[!tip]مطالعه تکمیلی
جهت درک بهتر تمایز دو روش مورد بحث، رجوع به مطلب «علینا إلقاء الأصول و علیکم التفرّع | دفاع از مذاق شریعت» توصیه میگردد.
مفهومشناسی و پیشینه تاریخی «مذاق شارع» و «مقاصد الشریعة»
یکی از مفاهیمی که قرابت بسیاری با «مذاق شارع» دارد، اما با آن متفاوت است، «مقاصد الشریعة» است. مبحث مقاصد الشریعة، بهلحاظ فنی، از منابع و پیشینه مکتوب بیشتری در مقایسه با «مذاق شارع» برخوردار است.
ظهور و سیر تاریخی مفهوم «مذاق شارع» در اندیشه فقهای شیعه
مبحث مذاق شارع، بهصورت صریح و مستقل، نخست در آثار محقق نراقی مطرح میشود. پس از آن، میتوان استدلالهای صاحب جواهر (ره) در بیش از سی مورد را مشاهده کرد که از آن با «کارکرد استقلالی» بهره برده است؛ سپس سیر این بحث به اندیشههای امام خمینی و آیتالله خویی (قدسسرهما) میرسد.
در مقابل، «مقاصد الشریعة» مبحث قدیمیتری است؛ بهعنوان مثال، شاطبی در قرن هشتم هجری، کتابی با عنوان «الموافقات فی أصول الشریعة» در این زمینه نگاشته است، در حالی که در مبحث مذاق شارع، تاکنون چنین تألیف مستقلی صورت نگرفته است.
پس از شاطبی، علمای دیگری از عامه، همچون نورالدین خادمی و احمد عیسونی، درباره مقاصد الشریعة کتاب نوشتهاند؛ اما فقهای شیعه، از این روش استفاده نمیکردهاند. شاهد این مدعا آن است که در کتاب جواهر الکلام بیش از سی مورد استفاده از مذاق شارع را مییابیم، اما حتی یک مورد استفاده از مقاصد الشریعة مشاهده نمیشود.
کارکردهای مختلف «مقاصد الشریعة» در مذاهب اسلامی
استفاده عامه از مقاصد در یک سطح نبوده است. برخی از ایشان، مانند مالکیها که به طور گسترده از مقاصد استفاده میکردند، هم «کارکرد استقلالی» و هم «کارکرد آلی و تفسیری» و همچنین «کارکرد تطبیقی و تعیین اهم و مهم» برای مقاصد قائل بودهاند. در مقابل، گروهی از اهلسنت، مانند شافعیها، فقط کارکرد تفسیری را برای مقاصد پذیرفتهاند و کارکرد استقلالی را منکر شدهاند.
امروزه برخی، با تبلیغ و استفاده فراوان از این قاعده، مبحث مذکور را پررنگتر کردهاند. آنچه ایشان برای مقاصد الشریعة قائلاند، همان کارکرد تفسیری است که شباهت به دیدگاه شافعیها دارد. بعید نیست که ابنجنید نیز، که برخی او را قائل به قیاس میدانستند، در حقیقت همین سطح از مقاصد الشریعة (کارکرد تفسیری) را پذیرفته بوده است؛ یعنی فتاوای او با مقاصد الشریعة سازگاری و همخوانی داشته است.
پرسش و پاسخ استاد:
سؤال (یکی از طلاب): آیا شهید صدر نیز از مقاصد استفاده میکردند؟
پاسخ (استاد): خیر. آن بحث مربوط به «منطقة الفراغ» است و مبحثی کاملاً مستقل بهشمار میرود.
تبیین مبانی و راههای کشف «مقاصد الشریعة»
مبنای مقاصد الشریعة این است که شریعت هدفمند است و شارع احکام را بر اساس اهدافی وضع میکند. ازاینرو، ما برای استنباط نباید صرفاً به نص و ظاهر اکتفا کنیم، بلکه اهداف شارع را نیز در نظر بگیریم. حال، اهداف شارع را از کجا میتوان به دست آورد؟
عامه میگویند روایات دو بخش هستند: یک دسته از آیات و روایات، بیانگر حکماند و دسته دیگر، بیانگر مقاصد و علل. بنابراین، باید از نصوصی که بیانگر مقاصد و علل هستند، مقاصد را استخراج کنیم تا در سایر گزارههای دینی از آنها استفاده نماییم.
چهار طریق عامه برای تشخیص مقاصد
طبق آنچه عامه بیان میکنند، چند راه برای تشخیص مقاصد وجود دارد:
نصوص قرآنی بیانگر مقصد، نه صرفاً حکم: بهعنوان مثال، آیه ﴿أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ﴾، نص بیانگر حکم است؛ اما آنجا که میفرماید: ﴿أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي﴾، نص بیانگر مقصد است؛ یعنی هدف من از نماز، آن است که (با آن) به یاد من بیفتی. البته این مقصود، مقداری با علت فرق دارد و شامل برخی از حکمتها نیز میشود.
روایات.
بناء و سیره عقلاء، به شرطی که ردعی بر آن وارد نشده باشد (عدم احراز ردع، نه احراز عدم ردع).
عقل.
پس، از این چهار طریق میتوان مقاصدی را به دست آورد که با اتکا بر آنها، موارد دیگر حلوفصل میشوند. (تمامی این مبانی از شاطبی نقل شدهاند.)
بر اساس جلسه ۲۸
۱۷ آبان ۱۴۰۲