مشرب حدیثی کلینی
در مطلب پیش بیان شد که کلینی از تمامی سبکهای حدیثی رایج در قم استفاده کرده و از راویان سبکهای مختلف در کتاب کافی نقل کرده است. در آن زمان، گروهی در قم به ریاست احمد بن محمد بن عیسی وجود داشته که مسلک فقهی داشته، و گروهی دیگر که احمد بن محمد بن خالد برقی و پدرش از این گروه هستند، سبک تاریخی ادبی داشتهاند. در آن زمان مشیهای حدیثی مختلفی وجود داشته است. مشی هشام بن حکم و یونس بن عبدالرحمن مشی کلامی بوده و به مباحثی مثل توحید و امثال آن عنایت ویژهای داشتهاند. هشام بن حکم اعتقادش در مورد خداوند «جسم لا کالأجسام» بوده است. البته وی این عبارت را توضیح داده و بیان کرده که مرادش آن است که خداوند موجودی غیر از سایر موجودات است، ولی این تعبیر را به کار میبرده، و همچنین دیدگاههای کلامی دیگری داشته که احیانا مورد نقد واقع میشده است؛ بهخصوص این دیدگاه در قم خیلی مورد انتقاد واقع شده است. یونس بن عبدالرحمن در قم توسط احمد بن محمد بن عیسی تخطئه میشده است. سعد بن عبدالله که شاگرد احمد بن محمد بن عیسی است رسالهای در قدح هشام و یونس تالیف نموده و علی بن ابراهیم رسالهای با عنوان: «رسالة فی معنی هشام و یونس» در نقد رساله سعد بن عبدالله تالیف کرده است.
احمد بن محمد بن عیسی از یونس و هشام بن حکم روایات بسیار کمی نقل کرده است. روایاتی هم که نقل کرده از راویان معروف کتاب یونس -مثل محمد بن عیسی بن عبید- نیست؛ بلکه از طریق عباس بن موسی وراق و علی بن احمد بن اشیم و امثال ایشان نقل کرده است. گویا این راویان آن مطالب یونس که از مسائل مورد اختلاف بوده را ذکر نکردهاند. مرحوم کلینی از راویان تمامی سبکهای حدیثی روایت نقل کرده است. وی روایات فراوانی از احمد بن محمد بن عیسی نقل کرده است. همچنین از سهل بن زیاد که احمد بن محمد بن عیسی او را از قم اخراج کرده روایات بسیار زیادی نقل نموده است. همچنین از احمد بن محمد بن خالد نیز روایات فراوانی نقل کرده و همه اختلاف مشارب حدیثی را به رسمیت میشناخته، و مانع وثاقت نمیداسته است. همچنین از یونس بن عبدالرحمن و هشام بن حکم و گروههای مختلف حدیثی روایات بسیار زیادی در کافی نقل شده است.
مرحوم کلینی بیش از همه به علی بن ابراهیم و روش او متمایل است که یک روش بینابینی است که هم به احمد بن محمد بن خالد و هم به احمد بن محمد بن عیسی اعتنا داشته است. اینکه برخی بیان کردهاند کلینی ادامهدهنده روش مفضّل بن عمر است سخن صحیحی نیست. روش مفضّل بن عمر یکی از روشهایی است که کلینی در کافی آن را هم مورد توجه قرار داده است. در بین اصحاب امام صادق (ع)، ابن ابی یعفور یک روش داشته و مفضل بن عمر روش دیگری داشته و اصحاب ویژه خود را داشته است. کلینی از تمامی این نحلههای حدیثی نقل روایت کرده، و اختلافات را مانع از وثاقت نمیدانسته است. چه بسا عقیده کلینی آن بوده که هر یک از این راویان، روایاتی که مورد قبول خودش بوده نقل کرده و برای آنکه جمیع احادیث اهل بیت به دست آید باید به مجموع راویان توجه کرد تا بتوان کل میراث حدیثی شیعه را در اختیار داشت.
تاریخ ۶ مهر ۱۴۰۴