مراتب صدق «زیاده» در نماز
در صدق «زیاده»، مراتب مختلفی وجود دارد که از حیث وضوح و خفا با یکدیگر متفاوتاند.
۱. مرتبه اول: زائد، مصداق عنوان مزیدٌفیه با قصد جزئیت
مرتبه اول این است که زائد، مصداق عنوان مزید فیه در مرکب ارتباطی باشد و قصد جزئیت نیز وجود داشته باشد.
این مرتبه، از واضحترین مصادیق صدق زیاده است.
- نظر مرحوم حائری (ره): ایشان فرمودهاند: قدر متیقن از «مَن زاد» در روایات، همین مرتبه است؛ یعنی «زاد فی صلاته صلاة».
- نتیجه: اگر زیاده در نماز، کمتر از یک رکعت باشد، مشمول این حدیث نخواهد بود.
- شاهد: وقتی گفته میشود «زاد الله فی عمرک» یا «زاد فی اللبن»، زائد، خودِ عمر و لبن است و نه مثلاً، انداختن سنگی در لبن که بر آن زیاده صدق نمیکند.
- نکته: منحصر دانستن صدق زیاده در این مرتبه، درست نیست؛ زیرا اگر شخصی در طواف، هفت شوط و نیم به جا آورد، عرفاً «زاد فی طوافه» صدق میکند، در حالی که نیمشوط، مصداق «طواف» نیست.
۲. مرتبه دوم: جزءِ مسانخ همراه قصد جزئیت
مانند اینکه شخص در نماز ایمائی، به جای یک بار ایماء به رکوع، دو بار ایماء کند.
- تحلیل: این عمل نیز عرفاً مصداق زیاده است؛ زیرا جزء همسنخ همین نماز، به قصد جزئیتِ همان نماز انجام شده است.
۳. مرتبه سوم: جزءِ مسانخ بدون قصد جزئیت
مانند اینکه شخص در نماز ایمائی، به قصد سجده تلاوت (و نه به قصد جزئیت نماز)، ایماء به سجود کند.
- ابهام: در اینکه آیا بر این مرتبه نیز عرفاً «زیاده» صدق میکند، برای ما روشن نیست و این، مصداقی خفی به شمار میآید.
- نظر آیتالله سیستانی (حفظهالله): ایشان این مورد را مصداق زیاده میدانند؛ زیرا معیار نزد ایشان، صرفِ اتیان جزء مسانخ با آن عمل است، هرچند قصد جزئیت وجود نداشته باشد.
- استناد روایی: در روایت زراره از امام صادق (علیهالسلام) آمده: «فَإِنَّ السُّجُودَ زِيَادَةٌ فِي الْمَكْتُوبَةِ».
- نتیجهگیری نهایی: با استناد به این روایت، ما نیز صدق زیاده بر این مرتبه را میپذیریم؛ زیرا امام (ع) در این روایت، به توضیح مصداق خفی زیاده پرداخته و فرمودهاند شخص، حتی بدون قصد جزئیت، با آوردن جزء مسانخ نماز، مرتکب اتیان «زیاده» شده است. از این مطلب کشف میشود که مراد از نهی از زیاده در نماز، اعم از این مرتبه است. بنابراین، به ضمیمه این روایت، این مرتبه نیز مصداق زیاده شمرده میشود.
۴. مرتبه چهارم: جزءِ مسانخ نماز دیگر غیر مامور به، با قصد جزئیت
مرتبه چهارم این است که جزء مسانخ یک نماز دیگر که ماموربه شخص نیست، با قصد جزئیت آورده شود.
مانند اینکه شخص در نماز ایستاده، به قصد جزئیت، ایماء به رکوع کند. یا در نماز عریانی که وظیفهاش ایماء است، به قصد جزئیت، سجده کند.
- تحلیل: بر این مرتبه نیز عرفاً «زیاده» صدق میکند.
۵. مرتبه پنجم: جزءِ مسانخ نماز دیگر غیر مامور به، بدون قصد جزئیت
مرتبه پنجم این است که جزء مسانخ یک نماز دیگر که ماموربه شخص نیست، بدون قصد جزئیت آورده شود.
مانند اینکه شخص در نماز ایستاده، بدون قصد جزئیت، ایماء به رکوع کند (در حالی که این ایماء، جزء مسانخ این نماز خاص نیست).
- تحلیل: صدق زیاده بر این مرتبه بعید است و قدر متیقن از روایت «فَإِنَّ السُّجُودَ زِيَادَةٌ فِي الْمَكْتُوبَةِ» صورتی است که آن زیاده، مسانخ با جزء صلاتی آن شخص باشد.
- نتیجه: بر این اساس، صدق زیاده بر «رکوع جلوسی» بدون قصد جزئیت، در نماز قیامی برای ما روشن نیست.
۶. مرتبه ششم: جزء غیر مسانخ با قصد جزئیت
- نظر مرحوم آقای خویی (ره): ایشان فرمودهاند: زیاده بر این مورد صدق میکند؛ زیرا صدق زیاده در مرکب ارتباطی، متوقف بر قصد جزئیت است و مسانخت، شرط نیست.
- تحلیل ما: این بیان برای ما روشن نیست. بنابراین، صدق «زیاده عملیه» بر عملِ چرخاندن انگشتر در رکوع (به قصد جزئیت آن) یا بر تقبیل حجر الاسود - حتی با قصد جزئیت طواف - به معنای زیاده در خودِ طواف نیست.
- تذکر مهم: البته «زیاده تشرعیه» بر آن صدق میکند، اما بحث حاضر، ناظر به «زیاده عملیه» است.
- امتیاز نماز: شایان ذکر است که نماز نسبت به سایر اعمال، امتیازی دارد و آن، مشتمل بودن بر مقولات غیر متسانخ (مانند رکوع، سجود، قیام و…) است. بنابراین، تحقق مسانخت در نماز، تا حدی توسعه مییابد و اسهل است و مانند طواف نیست که اجزای آن سنخیت بیشتری با هم دارند.
۷. مرتبه هفتم: جزء غیر مسانخ بدون قصد جزئیت
- تحلیل: بر این مرتبه، قطعاً «زیاده» صدق نمیکند.
بر اساس جلسه ۱۲۸
۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۲