لزوم دقت در فتوا

در فتوا دادن علاوه بر دقت در استنباط و توجه به مبانی، اعتماد به حافظه هم نباید کرد و باید مراجعه و دقت کرد که معنای اورعیت در افتاء همین است. در مسائل ۲۵ و ۲۶ بحث جماعت، بزرگانی دچار سهو شدند و فتوا یا مبنایشان را فراموش کردند.

نمونه اول از سهو در افتاء

منهاج الصالحین آقای خویی همان منهاج الصالحین مرحوم آقای حکیم است که فتاوای آقای خویی در آن درج شده است. البته خود ایشان این کار را انجام ندادند و دو تن از شاگردان درجه یک ایشان این کار را کردند. در هر صورت موارد متعددی پیش آمده است که فتوای آقای خویی غیر از فتوایی است که در منهاج الصالحین آقای حکیم بیان شده اما عبارت آقای حکیم تغییر داده نشده و به همان صورت در منهاج الصالحین آقای خویی بیان شده است.

در این مساله که ماموم وقتی به رکوع رفت که امام رفع رأس کرده ولی از حد شرعی رکوع خارج نشده است، فتوای آقای خویی در شرح عروه، بطلان نماز ماموم بود اما در منهاج الصالحین آقای خویی همان عبارت منهاج الصالحین آقای حکیم بیان شده است: «لا يبعد تحقق الإدراك للركعة بوصوله إلى حد الركوع، و الامام لم يخرج عن حده و إن كان هو مشغولا بالهوي و الامام مشغولا بالرفع، لكنه لا يخلو من إشكال ضعيف»[1].

اینکه در فرضی که امام مشغول رفع باشد و ماموم به رکوع برود اشکال ضعیفی است که به آن اعتنا نمی شود کلام آقای حکیم است در حالی که آقای خویی بر اساس همین اشکال که ضعیف بیان شده، فتوا می دهند. در منهاج آقای تبریزی[2] نیز همین عبارت آورده شده در حالی که نظر ایشان نیز مانند آقای خویی است.

نمونه دوم از سهو در افتاء

گاهی اوقات نیز مبنا فراموش شده است. مثلاً شهید صدر موضوع را مرکب می دانند و می فرمایند: وقتی ماموم به رکوع می رود می توان استصحاب بقای امام در حال رکوع را جاری کرد و با ضم وجدان به این اصل، صحت جماعت را ثابت کرد. اما این نظر که در حاشیه منهاج الصالحین[3] بیان شده خلاف مبانی ایشان است.

شهید صدر در شرط، بین شرط اختیاری و شرط غیر اختیاری تفصیل می‌دهند که در بحث استصحاب زمان و استصحاب شرط بیان کرده اند . ایشان موضوع مرکب را در جایی قائل هستند که امر بتواند بر روی خود آن جزء یا شرط برود و در غیر این صورت موضوع مقید می شود. در شرط اختیاری مانند وضو، امر روی مرکب از نماز و وضو رفته است. در شرط غیر اختیاری مانند «صلاة فی النهار»، شرط نمی تواند متعلق امر باشد، بنابراین امر روی «تقیّد الصلاة بالنهار» می رود، زیرا اینکه الان روز باشد در اختیار مکلف نیست. لذا استصحاب بقای وقت برای اینکه اثبات شود نماز در وقت خوانده شده است، اصل مثبت است. البته شاگردان ایشان به این مطلب اشکال کرده اند که واقع شدن نماز در این زمان، در اختیار مکلف است و همین مقدار کافی است.

در مساله مورد نظر، اگر موضوع مرکب باشد، مرکب از «رکوع المأموم» و «بقاء رکوع الامام» است در حالی که «بقاء رکوع الامام» فعل اختیاری ماموم نیست. بنابراین متعلق امر باید «کون رکوع المأموم فی حال بقاء رکوع الامام» باشد. در این صورت اشکال می شود که استصحاب بقای رکوع امام برای اثبات تقید رکوع ماموم به اینکه در حال بقای رکوع امام بوده، اصل مثبت است.

آنچه بیان شد نظر شهید صدر در مورد متعلق تکلیف است مانند «صل فی النهار» که البته ما آن را قبول نداریم اما امر غیر اختیاری می تواند موضوع تکلیف باشد مانند «اذا صلیت فی النهار فعلیک کذا».


[1] منهاج الصالحین (خویی) 1: 213

[2] منهاج الصالحین (تبریزی) 1: 217

[3] موسوعة الشهید الصدر 13: 322

برگرفته از درس خارج فقه استاد شهیدی حفظه الله، 26 مهر 1405