تفکیک میان معاوضهٔ عینی و معاوضهٔ تملیکی در ربای معاوضی
یکی از مباحث در باب ربای معاوضی، تفکیک میان معاوضهٔ بین العینین و معاوضهٔ بین تملیکین است. فقها در این زمینه فرمودهاند که ربای معاوضی در جایی تحقق مییابد که معاوضه به صورت مستقیم میان دو عین (مکیل یا موزون) صورت گیرد؛ چه این معاوضه به عقد بیع باشد و چه به عقد صلح. برای نمونه، اگر شخصی یک من گندم مرغوب را در ازای دو من گندم نامرغوب معاوضه کند، این معاوضه ربوی و حرام خواهد بود، خواه با صیغهٔ «بعتک» گفته شود یا با صیغهٔ «صالحتک علی أن یکون…».
امّا اگر معاوضه به صورت عینی نباشد، بلکه به گونهای باشد که شخص بگوید: «صالحتک علی أن تمّلکنی مَنّاً من الحنطة الجیدة و أملّکک مَنّین من الحنطة الردیئة»، یعنی عقد صلح بر تملیک منعقد گردد، نه بر مبادلهٔ عینین، در این صورت ربای معاوضی تحقق نمییابد. دلیل این تفکیک آن است که ادلهٔ حرمت ربای معاوضی، صرفاً مبادلهٔ مالی را که مکیل و موزون است با جنس خودش با زیادی، تحریم کرده است؛ چنانکه فقها از روایات چنین استظهار کردهاند که «إِنَّمَا الرِّبَا فِی مَا یُکَالُ أَوْ یُوزَنُ مِثْلَیْنِ بِمِثْلٍ». از این رو، اگر عقد به صورت تملیک محض تنظیم شود و معاوضهٔ مستقیم میان دو عین در کار نباشد، مقتضای قاعده، جواز آن خواهد بود و اشکال ربوی بر آن مترتّب نمیگردد.