تحلیل و بازنگری عبارت «یجب على كلّ مكلّف في عباداته و معاملاته أن يكون مجتهداً، أو مقلّداً، أو محتاطاً»
این مطلب به تحلیل و نقد عبارت محوری «یجب على كلّ مكلّف في عباداته و معاملاته أن يكون مجتهداً، أو مقلّداً، أو محتاطاً» میپردازد.
بازنگری واژه «یجب» و پیشنهاد «یلزم عقلاً»
پیشتر در رابطه با «یجب» توضیحاتی ارائه شد و پیشنهاد گردید که به جای آن از عبارت «یلزم عقلاً» استفاده شود.
نقد عبارت «فی عباداته و معاملاته»
دو واژه «عبادات» و «معاملات» در این عبارت محل بحث هستند. این ترکیب، جامعیت و مانعیت لازم را ندارد.
- عدم جامعیت: زیرا در مسئله ۲۹ عروه، «عادیات» نیز ذکر شده است.
- عدم مانعیت: زیرا وجوبی برای تقلید در امور مستحب و مکروه وجود ندارد.
با توجه به این ایرادات، شایسته است عبارتی مناسب، جامع و مانع که اقوال مختلف را در برگیرد، جایگزین شود.
پیشنهاد: با در نظر گرفتن اختلافات موجود در حیطه و میزان دخالت و نفوذ شارع (که برخی آن را حداقلی و نافی دخالت شارع در امور معاملی میدانند و در مقابل، برخی دیگر دخالت شارع را حداکثری و جاری در همه امور قلمداد میکنند)، صحیح آن است که به جای عبارت مذکور، از عبارت «فیما تدخّل الشرع فیه» استفاده شود. این عبارت، اگرچه ممکن است در نگاه اول کمی مبهم به نظر رسد، اما اشکال عدم جامعیت و عدم مانعیت را ندارد. البته باید توجه داشت که عبارت محقق طباطبایی در عروه، اگرچه گویاست، اما جامع و مانع نیست.
نقد عبارت «أن یکون مجتهداً، أو مقلّداً، أو محتاطاً»
این عبارت نیز قابل دفاع نبوده و باید حمل بر مثال شود. پیشنهاد میشود به جای آن، عبارت «ککونه مجتهداً أو مقلداً أو محتاطاً أو قاطعاً» جایگزین گردد.
نتیجهگیری و پیشنهاد بازنگری نهایی عبارت
پس از بررسی دقیق عبارات و واژگان مسئله مذکور و دلیل و نوع وجوب در آن، میتوان گفت آنچه بر مکلف لازم است، «تحصیل امن از عقاب» در اموری است که شارع در آنها دخالت کرده است. از این رو، سه راه «اجتهاد»، «تقلید» و «احتیاط» از جمله راههای تحصیل این ایمنی از عقاب هستند، نه آنکه تحصیل امن از عقاب، منحصر در این سه راه باشد.
با توجه به این بیان، کسی که اطمینان (علم عرفی مبتنی بر اساس اصول و قواعد) دارد یا آنکه «قاطع» است، در زمره هیچ یک از سه دسته مذکور قرار نمیگیرد. از این رو، اگر عمل وی مطابق با حجت باشد، تکلیفی نداشته و معذور است.
بنابر توضیحات مذکور، شایسته است به جای عبارت اولیه در مسئله ۱، از عبارت زیر استفاده شود:
«یلزم عقلاً علی کل مکلف تحصیل الأمن من العقاب فیما تدخل الشرع فیه و ذلک ککونه مجتهداً أو مقلداً أو محتاطاً أو قاطعاً»
عدم انحصار راههای تحصیل امن از عقاب
نکته حائز اهمیت: در این عبارت آن است که اگر کسی مانند مرحوم آیت الله تبریزی، اطمینان عرفی را به طور مطلق مانند یقین حجت بداند، میتواند اطمینان را نیز از جمله راهها قرار دهد. زیرا برای تحصیل امن از عقاب، راه یا راههای منحصری وجود ندارد و بسته به نوع مبنا، قابل توسعه و تضییق است.
بر اساس جلسه ۳
۸ مهر ۱۴۰۲