ریشهٔ تاریخی تعبیر «ودائع بنکیه» و نقش آن در کشف حقیقت سپردههای بانکی
یکی از نکات مهم در تحلیل ماهیت سپردههای بانکی، توجه به ریشهٔ تاریخی تعبیر «ودائع بنکیه» است که به تعبیر مرحوم آقای صدر، این اصطلاح ریشهای دیرینه در تاریخ معاملات دارد و بررسی آن، هم عامل پیدایش بانکها را روشن میسازد و هم دلیل استفاده از این واژه را تبیین میکند. در زمانهای قدیم، صرافان برای انجام کار خود، نیاز به سرمایهای از سکههای مختلف (درهم صیرفی، بغلی، دمشقی، بصری و دینارهای رومی و اسلامی) داشتند و از آنجا که این سکهها در معرض خطر سرقت بود، گاوصندوقهای بزرگی تهیه میکردند تا اموال خود را در آنها نگهداری نمایند. به تدریج، مردم که امنیت خانههای خود را برای نگهداری پول کافی نمیدیدند، به صرافان معتبر مراجعه کرده و از آنان خواستند که اموالشان را به صورت امانت در گاوصندوقهای آنها قرار دهند و در مقابل، اجرت و کرایهای به صرافان پرداخت میکردند.
پس از مدتی، صرافان مشاهده کردند که بخش عمدهٔ این اموال (حدود نود درصد) نزد آنها باقی میماند و تنها ده درصد آن جابجا میشود. از این رو، به فکر افتادند که از این سرمایههای راکد برای تجارت استفاده کنند؛ چه خودشان به تجارت بپردازند و چه به سرمایهداران واگذار نمایند و سهمی از سود دریافت کنند. با مشاهدهٔ سودآوری این کار، صرافان تصمیم گرفتند مردم را به سپردهگذاری بیشتر تشویق کنند و به جای دریافت کرایه، به آنها سود پرداخت نمایند. بدین ترتیب، بانکها شکل گرفتند که با اختلاف نرخ سود پرداختی به سپردهگذاران (مثلاً نه درصد) و سود دریافتی از تجار (مثلاً ده درصد)، از این یک درصد اختلاف، سرمایههای عظیمی به دست آوردند و شعبههای خود را در میدانهای مختلف گسترش دادند. آنچه از این تاریخچه به دست میآید، این است که تعبیر «ودائع» در مورد سپردههای بانکی، ریشهای تاریخی دارد و ناظر به مرحلهٔ نخستین فعالیت صرافان است که اموال مردم را به عنوان امانت نگهداری میکردند؛ اما در مرحلهٔ بعدی که بانکها به سپردهها سود دادند و آنها را در تجارت به کار گرفتند، دیگر این سپردهها حقیقتاً ودیعه نبوده و احکام ودیعه بر آنها بار نمیشود.