بسم الله الرحمن الرحیم
فقه صلاة- استاد رحمانپور
جلسه ۱۷
در بحث صلاة وتیره سه جهت بحث وجود دارد. اول اینکه صلاة وتیره نافله ی عشاء است یا نافله ی لیلیه؟ دوم اینکه صلاة وتیره بایستی عن جلوس (نشسته) خوانده شود کما قال به سید خویی یا عن قیام( ایستاده) هم جایز است کما قال به سید یزدی؟ سوم اینکه صلاة وتیره در سفر ساقط می شود یا خیر؟
این مقال راجع به جهت دوم بحث است. فتوای صاحب عروه این است که صلاة وتیره را می توان عن قیامٍ خواند بلکه افضل است و می توان عن جلوسٍ خواند که احوط است. هر کجا تعبیر به احوط و افضل در مقابل هم می کنند مراد این است که احوط طبق اصل تشریع است و افضل به خاطر روایت و دلیل خاص است. نظیر بحث قصر و اتمام صلاة مسافر در اماکن اربعه که قصر احوط و اتمام افضل است. مستند صاحب عروه موثقه ی سلیمان بن خالد و مصححه حارث بن مغیره است که در ادامه خواهد آمد.
موثقه سلیمان بن خالد:
عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَاةُ النَّافِلَةِ ثَمَانُ رَکَعَاتٍ حِینَ تَزُولُ الشَّمْسُ قَبْلَ الظُّهْرِ وَ سِتُّ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الظُّهْرِ وَ رَکْعَتَانِ قَبْلَ الْعَصْرِ وَ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ یُقْرَأُ فِیهِمَا مِائَةُ آیَةٍ قَائِماً أَوْ قَاعِداً وَ الْقِیَامُ أَفْضَلُ وَ لَا تَعُدَّهُمَا مِنَ الْخَمْسِینَ. الحدیث.
مصححه حارث بن مغیره:
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ النَّصْرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ صَلَاةُ النَّهَارِ سِتَّ عَشْرَةَ رَکْعَةً ثَمَانٍ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ وَ ثَمَانٍ بَعْدَ الظُّهْرِ وَ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ یَا حَارِثُ لَا تَدَعْهُنَّ فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ وَ رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ کَانَ أَبِی یُصَلِّیهِمَا وَ هُوَ قَاعِدٌ وَ أَنَا أُصَلِّیهِمَا وَ أَنَا قَائِمٌ.
در مقابل این روایات طایفه ی دیگری وجود دارد که صلاة وتیره را جالسا می داند مثل صحیحه فضیل بن یسار که آن هم ذکر خواهد شد.
صحیحه ی فضیل بن یسار:
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْفَرِیضَةُ وَ النَّافِلَةُ إِحْدَی وَ خَمْسُونَ رَکْعَةً مِنْهَا رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْعَتَمَةِ جَالِساً تُعَدَّانِ بِرَکْعَةٍ
در جمع بین این دو طایفه، بزرگان تمسک به صحیحه عبدالله بن محمد حجال کردند اما نحوه ی استفاده از این حدیث را بیان نفرمودند.
استاد فرمودند که این صحیحه شاهد جمع است نسبت به آن دو طایفه.
شاهد جمع به روایتی گفته می شود که دو لسان دارد که یک لسان آن نسبت به یک روایت و لسان دیگر نسبت به روایت دیگر است. مثال: روایت ۱) اکرم العلماء ۲) لا تکرم العلماء ۳) اکرم الفقهاء و لا تکرم النحاة
در اینجا این روایت سوم قسمت اکرم الفقهاء، لسانش مرتبط با اکرم العلماء است و قسمت لا تکرم النحاة آن مرتبط با لا تکرم العلماء است.
صحیحه حجال:
مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْحَجَّالِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ قَالَ: كَانَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ اَلْعِشَاءِ يَقْرَأُ فِيهِمَا بِمِائَةِ آيَةٍ وَ لاَ يَحْتَسِبُ بِهِمَا وَ رَكْعَتَيْنِ وَ هُوَ جَالِسٌ
در صحیحه حجال آمده است که امام بعد از نماز عشاء چهار رکعت نماز می خواندند که دو رکعت آن را ایستاده می خواندند و به حساب نمی آوردند آن را و دو رکعت را نشسته می خواندند. از این عبارت به حساب نمی آوردند متوجه می شویم که امام در مقام تقیه بودند. لسان اول این روایت که می فرماید امام دو رکعت ایستاده می خواندند ناظر به آن روایاتی است که می فرمایند دو رکعت نماز بعد از عشاء ایستاده است و معلوم شد که آن دو رکعت نماز عامه است و امام تقیةً می خواندند اما آن فقره که می فرماید امام دو رکعت نماز نشسته می خواندند مربوط به وتیره است که اصل تشریع آن نشسته است و عن قیامٍ مشروع نیست.
اشکال:
بزرگان علم رجال که خریط این فن هستند مثل مرحوم تستری و آیت الله شبیری حفظه الله فرمودند که حجال از امام صادق علیه السلام روایت ندارد لذا قطعا در این روایت حذف اتفاق افتاده است یا اینکه این ابی عبدالله که بعد از حجال آمده است امام صادق نیست و در نسخه های دیگر اشتباها علیه السلام قرار داده شده است طبق هر دو احتمال روایت دیگر قابل استناد نخواهد بود.
جواب اشکال:
شهید اول در ذکری، صاحب جواهر ، آیت الله خویی و مرحوم تبریزی از این روایت تعبیر به صحیحه کردند.در مقام توجیه باید بگوییم:
اولاً شیخ طوسی در هشت روایت دیگر در تهذیب لفظ ابی عبدالله را بدون علیه السلام نقل می کند در حالی که مراد او امام صادق علیه السلام است.
ثانیاً یک کبری اصولی وجود دارد که ظاهر لفظ حجت است اما ظاهر حال حجت نیست. اینکه در کتب رجالی حجال را از اصحاب امام رضا علیه السلام دانسته اند ظاهر حال است و دلیل نمی شود که از امام صادق علیه السلام روایت نقل نکرده باشد زیرا رجالیون نفرمودند که امام صادق علیه السلام را درک نکرده است بلکه تنها گفته اند که از اصحاب امام رضا علیه السلام است. در اینجا وقتی آمده است که حجال عن ابی عبدالله، ظاهر لفظ عن این است که حجال از ابی عبدالله روایت کرده است و ظاهر لفظ برای ما حجت است.
ثالثا شیخ بهایی در منتقی الجمان فرمودند که این روایت حجال عن ابی الحسن بوده است و تصحیف شده است.
رابعا اگر شما نپذیرید این کلام را، به ناچار از این روایت دست خواهیم کشید اما صحیحه ی عبدالله بن سنان گرچه به قوت روایت حجال نیست اما ثابت می کند که امام بعد از عشاء چهار رکعت نماز می خواندند که همین مقدار نشان می دهد که دو رکعت آن ایستاده و دو رکعت آن نشسته بوده است که آن دو رکعت نشسته، همان وتیره است.
بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ بِنْتِ إِلْیَاسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَا تُصَلِّ أَقَلَّ مِنْ أَرْبَعٍ وَ أَرْبَعِینَ رَکْعَةً قَالَ وَ رَأَیْتُهُ یُصَلِّی بَعْدَ الْعَتَمَةِ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ.
و الحمدلله رب العالمین.
مقرر علی صابر خراسانی
تاریخ: ۲۱ مهر ۱۴۰۴
