شک در ادراک رکوع امام جماعت بعد از برخاستن از رکوع

یکی از مسائلی که صاحب عروه مطرح نکرده اند این بحث است که که اگر ماموم به امام جماعت اقتدا کرد و به رکوع رفت و در رکوع شک نکرد اما بعد از سربرداشتن از رکوع، شک کرد که به رکوع امام رسیده یا نرسیده است، تکلیف چیست؟

محقق همدانی و حائری: جریان قاعده تجاوز و فراغ

محقق همدانی قائل هستند که کسی که بعد از رکوع شک در تحقق این شرط جماعت دارد قاعده تجاوز نسبت به او جاری می شود[1]. البته می توان گفت که نسبت به جماعت قاعده فراغ جاری می شود یا کسانی که در صورت نرسیدن به رکوع امام، نماز را باطل می دانند می توانند نسبت به این مقدار از نماز که گذشته است قاعده فراغ جاری کنند.

اشکال

آقای خویی فرموده: کلام محقق همدانی وجهی ندارد. زیرا ظاهر ادله قاعده فراغ در موردی است که شخص در عمل خودش شک دارد. مثلا اگر شخص بداند که امام سر ساعت یک رفع راس کرده اما نداند که خودش چه زمانی به رکوع رفته در اینجا شخص در عمل خودش شک دارد. اما نوعاً شک در ما نحن فیه به این صورت است که ماموم، نمی داند که امام زودتر از رکوع سر برداشت یا دیرتر؟ یعنی منشا شک در صحت و بطلان، شک در فعل غیر است.[3]

این اشکال آقای خویی خیلی توسعه دارد، و در برخی موارد خود ایشان ملتزم به آن نشده اند. طبق اشکال ایشان اگر مکلف با مایع معینی وضو بگیرد و بعداً در آب بودن آن شک کند، نمی تواند قاعده فراغ جاری کند زیرا در عمل خودش شک ندارد. ولی اگر یک مایع آب و یک مایع مضاف باشد، اما مکلف نمی داند که با کدام مایع وضو گرفته است، قاعده فراغ جاری می شود زیرا در عمل خودش شک دارد.

پاسخ به اشکال

ما در بحث قاعده فراغ به این اشکال پاسخ داده ایم که در صورتی که شخص شک دارد که این مایع، آب بوده یا نبوده؟ یعنی شک دارد که با آب وضو گرفته است یا خیر؟ قاعده فراغ جاری است و در اینجا «كُلُّ مَا شَكَكْتَ فِيهِ مِمَّا قَدْ مَضَى»[4] صادق است ولو منشا شک، آب بودن مایع است.

مبانی در جریان قاعده فراغ

البته کسانی مانند صاحب عروه و مرحوم امام که احتمال التفات را در جریان قاعده فراغ و تجاوز شرط می دانند، باید جریان قاعده را مقید کنند به اینکه احتمال بدهد زمانی که به رکوع رفته، ملتفت بوده که رکوع امام را درک کرده است. اما اگر علم داشته باشد که در زمان عمل غافل بوده، قاعده فراغ جاری نیست.

آقای سیستانی این مقدار را هم در جریان قاعده فراغ و تجاوز لازم نمی دانند و حتی در صورت علم به غفلت هم، قاعده فراغ و تجاوز را جاری می دانند. لذا در منهاج می فرمایند: «و كذا لو شك في إدراكه الإمام راكعاً مع عدم تجاوز المحل، و أما مع التجاوز عنه كما لو شك في ذلك بعد الركوع فالأظهر صحة صلاته جماعة»[5].


[1] مصباح الفقیه 2: 627

[3] موسوعة الامام الخوئی 17: 120

[4] وسائل الشيعة، ج‏8، ص: 238

[5] منهاج الصالحین (سیستانی) 1: 261

برگرفته از درس خارج فقه استاد شهیدی حفظه الله، 22 مهر 1405