سوالی که باید مورد توجه قرار گیرد آن است که آیا عباراتی که در ابتدای زیارت آل یس وارد شده، -مثل سلام علی آل یس، السلام علیک یا داعی الله- دعا است یا زیارت است؟ آنچه ما بیان مینماییم ناظر به محتوای کلی زیارت است، و الا روشن است که در این روایت برخی فقرات دعا و برخی دیگر زیارت است.
مفهوم شناسی «دعا»
دعا به معنی درخواست از بزرگتر و به عبارتی «طلب السافل من العالی» است. بهاین معنی زیارت آل یس، دعا نیست؛ چرا که این معنایی که برای دعا بیان شد، بخش کمی از آن را شامل میشود.
برای دعا میتوان یک معنای وسیعتری در نظر گرفت که بعضی از اطلاقات دعا ناظر بدین معنی است. یکی از معانی دعا روکردن به سوی خدا و مناجات با خداوند است. زیارت آل یس بدین معنی دقیقا دعا است.
مفهوم شناسی «زیارت»
از طرف دیگر، زیارت در اصل بهمعنای حضور زائر نزد مزور است. معنای حقیقی این مطلب درجایی است که مزور حیات دارد و انسان به خدمت وی برسد؛ ولی زیارت یک معنای تنزیلی دارد؛ بدین معنی که وقتی امام علیه السلام در حال حیات نیست، نزد قبر وی مشرف شویم؛ چرا که امام علیه السلام نسبت به قبر خود عنایت ویژهای دارد؛ از این رو حضور نزد قبر نیز، بهنوعی حضور نزد مزور است. در مورد حضرت ولی عصر بهجهت غیبت ایشان هیچیک از این دو معنی متصور نیست. از این رو یک نوع حضور دیگری در محضر وی میتوان تصور کرد.
تبیین معنی زیارت آل یس با توجه توقیع شریف
تعبیری که در ابتدای زیارت آل یس وارد شده تبیینکننده معنای زیارت آل است. در ابتدای روایت مربوط به زیارت آل یس چنین وارد شده است:
[!quote] «وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: خَرَجَ التَّوْقِيعُ مِنَ النَّاحِيَةِ الْمُقَدَّسَةِ حَرَسَهَا اللَّهُ بَعْدَ الْمَسَائِلِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ، لَا لِأَمْرِهِ تَعْقِلُونَ ﴿حِكْمَةٌ بالِغَةٌ فَما تُغْنِ النُّذُرُ … عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ﴾ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ. إِذَا أَرَدْتُمُ التَّوَجُّهَ بِنَا إِلَى اللَّهِ وَ إِلَيْنَا فَقُولُوا كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى سَلَامٌ عَلَى آلِ يس».[1]
زیارت آل یس روآوردن بهواسطه اهل بیت علیهم السلام بهدرگاه الهی و به درگاه اهل بیت است. ما با این زیارت هم بهدرگاه الهی روی میآوریم؛ بنابراین زیارت آل یس دعا بهمعنای اعم است، و هم بهدرگاه اهل بیت توجه و اقبال مینماییم.
توضیحی در مورد تعبیر «التَّوَجُّهَ بِنَا إِلَى اللَّهِ وَ إِلَيْنَا»
در فقره «التَّوَجُّهَ بِنَا إِلَى اللَّهِ وَ إِلَيْنَا» ضمیر «نا» به چه معنی است؟ گاهی انسان به جهت احترام از خود با ضمیر جمع یاد میکند. ظاهرا مراد از ضمیر «نا» جمیع اهل بیت است. با توجه به تعبیر «السلام علی آل یس» نشان میدهد که در این زیارت به جمیع اهل بیت توجه مینماییم. یکی از مثالهای رو آوردن به سوی خداوند، نماز است. ابتدای نماز دعایی وارد شده که به دعای توجه معروف است: «وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ…».[2] زیارت آل یس نوعی توجه به درگاه الهی است نظیر همین توجهی است که انسان در ابتدای نماز با دعای توجه به خدا روی میآورد.
این زیارت هرچند با سلام به امام زمان شروع میشود، ولی سلام به آن حضرت به نوعی سلام به جمیع اهل بیت است. تعبیری در سخن برخی از شعرا وارد شده است که «نام احمد نام جمله انبیاست». در مورد امام زمان نیز میتوان با عنایت به تعبیری که در دعای عدیله وارد شده که:
[!quote] فراز دعای عدلیه
«بِيُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَى وَ بِوُجُودِهِ ثَبَتَتِ الْأَرْضُ وَ السَّمَاءُ»[3]
گفت:
نام مهدی نام جمله اوصیا است
هستی او لنگر ارض و سما است
برگرفته از جلسه ۲۷ بهمن ۱۴۰۳