مسأله 3
لو نذر الموالاة بالمعنى المذكور فالظاهر انعقاد نذره لرجحانها و لو من باب الاحتياط فلو خالف عمداً عصى لكن الأظهر عدم بطلان صلاته
این مسأله در مورد نذر موالات به معنای پشت سر هم آوردن افعال میباشد که صاحب عروه فرمود احتیاط مستحب رعایت موالات به این معنا است. به نظر ایشان این نذر منعقد میشود. ممکن است که فی علم الله متابعت و پیدرپی آوردن اجزای نماز اصلا مستحب هم نباشد، ولی چون احتیاط مستحب است و رعایت احتیاط مستحب راجح است، میتواند متعلق نذر واقع شود. مثلا سیگار کشیدن ممکن است که در واقع حتی مکروه هم نباشد ولی نکشیدن سیگار راجح است ولو از این باب که احتیاط مستحب نکشیدن سیگار است بنابراین میتواند متعلق نذر واقع شود.
مرحوم امام و آقای سیستانی حاشیه زدهاند که انعقاد این نذر محل اشکال است. آقای خوئی فرموده: اگر از باب احتیاط نذر میکند و نذر به عنوان احتیاط تعلق گرفته باشد، نذر صحیح است. آقای میلانی نیز فرمودهاند: اگر رعایت موالات را بهخاطر احتیاط نذر کرده، نذر منعقد میشود . (العروة الوثقی و التعلیقات علیها 7: 428.)
به نظر ما همۀ این حواشی ایراد دارد. اما در مورد فرمایش آقای خویی و آقای میلانی باید گفت که اگر داعی نذر به ترک استعمال دخانیات این باشد که پول او در این راه خرج نشود و لذا این طور نذر کرد که «لله علیّ ان لا أدخّن الّا مجانا» اشکال ندارد. این عمل مصداق احتیاط مستحب است هرچند داعی نذر کننده احتیاط نیست. اگر کسی نذر کند که حرام را ترک کند به داعی اینکه مثلا از پدرش کتک نخورد، اشکالی ندارد. اما عجیب اینکه بزرگانی فرموده اند قصد قربت در نذر لازم است. مثلا محقق حلی در شرایع فرموده: «يشترط مع الصيغ نية القربة فلو قصد منع نفسه بالنذر لا لله لم ينعقد» ، ( شرائع الاسلام 3: 145.) همچنین علامه در قواعد (قواعد الأحكام في معرفة الحلال و الحرام 3: 285.) و تحریر (تحرير الأحكام الشرعية على مذهب الإمامية (ط - الحديثة) 4: 345.)، شهید اول (الدروس الشرعية في فقه الإمامية 2: 150.) و شهید ثانی (الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية (المحشى - كلانتر) 3: 39؛ تمهيد القواعد الأصولية و العربية 77.) فرموده اند که قصد قربت در نذر لازم است اما در متاخرین چنین مطلبی مطرح نشده است و دلیلی نداریم که کسی که نذر میکند باید بهخاطر خدا نذر کند. کسانی که شرط میدانند دلیلشان این است که «لله علیّ» صیغۀ نذر است به همین دلیل فرموده اند که علاوه بر صیغۀ نذر، قصد قربت هم باید کرد و این برای ما عجیب بود و اگر این مطلب درست باشد هنگام نذر باید احتیاط مستحب را قصد کند. در مقابل بعضی نذر کردن را مکروه میدانند و این مطلب را از روایات استفاده کرده اند که چیزی را که خدا بر تو قرار نداده چرا خودت بر گردن خودت قرار میدهی؟ و لذا متاخرین شرطیت قصد قربت در نذر را اصلا مطرح نکرده اند ازجمله در تحریر مرحوم امام، منهاج آقای خویی، منهاج آقای سیستانی.
به نظر ما همین مقدار که متعلق راجح باشد «لله علی» صدق میکند و لو داعی رجحان شرعی فعل نباشد و لذا میتواند موالات را نذر کند ولو به خاطر اینکه موالات را دوست دارد اما عملا مصداق احتیاط مستحب است.
اینکه گفته شده «لله علیّ» دلیل بر قصد قربت است صحیح نیست زیرا نمیشود به کسی گفت «لک علیّ که من امروز آبگوشت بخورم» زیرا باید کاری باشد که برای شخص مقابل راجح باشد مثلا «لک علی که من به تو چلوکباب بدهم». «لله علی» نیز باید چیزی باشد که مطلوب خدا باشد.
اگر کسی بگوید که «لله علی ان لا ادخن الا اذا کان مجانا» داعی بر داعی هم نیست. زیرا داعی بر داعی این است که مثلا اثر کارکردن برای خدا این است که روزیاش زیاد میشود، یا نماز شب برای خدا اثرش این است که روزی زیاد میشود. اما اثر سیگار نکشیدن برای خدا این نیست که پولش خرج نمیشود زیرا اگر سیگار را برای غیر خدا هم نکشد باز هم پولش باقی میماند. اما چون انسان ضعیف النفسی است این نذر را میکند تا پولش را در این راه خرج نکند.
اما در مورد فرمایش مرحوم امام و آقای سیستانی باید گفت دلیلی ندارد که نذر باید بهعنوان اولی راجح باشد بلکه اگر بهعنوان ثانوی حسن احتیاط هم راجح و مطلوب خدا بود، کافی است. و در اینجا لااقل عقل میگوید این موالات به نفع خداست از جهت اینکه انقیاد برای خداست. همین که تدخین شبهه حرمت دارد کافی است که گفته شود «لله علی ان لا ادخن».
برگرفته از درس خارج فقه استاد شهیدی حفظه الله - 24 مهر 1403