بسم الله الرحمن الرحیم
مقدمه: بررسی عبارت مرحوم نجاشی در مورد حسین بن ابی العلاء
راههای توثیق حسین بن ابی العلاء که مرحوم نجاشی در مورد ایشان گفته اند:
أبو علي الأعور مولى بني أسد، ذكر ذلك ابن عقدة و عثمان بن حاتم بن منتاب، و قال أحمد بن الحسين رحمه الله: هو مولى بني عامر و أخواه علي و عبد الحمید روى الجمیع عن أبی عبد الله علیه السلام، و کان الحسین أوجههم.[1]
راههای پیشنهادی برای توثیق
1. راه اول توثیق: عبارت «و کان الحسین أوجههم» و دلالت افعل تفضیل
راه اول توثیق: آقای شهیدی فرموده اند عبارت و کان الحسین أوجههم ، یعنی آنها وجیه بودند و او اوجه است. پس وجاهتی که در آنها بوده، در ایشان به طریق اولی است لذا وجاهت او اثبات میشود.
وجیه ، یعنی وجیه القوم و با وثاقت، ملازمه عرفیه دارد.
مقایسه با بحث محمد ابن ابی جمهور و عبارت «کان اوثق من ابیه و اصلح»
عدم دلالت افعل تفضیل بر وجود مبدأ
این بحث در محمد ابن ابی جمهور هم مطرح بود[2] که عبارت مرحوم نجاشی اینگونه بود: کان اوثق من ابیه و اصلح . ما همان موقع در تایید کلام آسید جواد شبیری گفتیم که افعل تفضیل، دلالت بر وجود مبدا ندارد بلکه در نسبت بین آنها میسنجد یعنی در بین سه برادر، او وجیه تر است.
مثال استاد سید جواد شبیری (بزرگتر بودن در مقام مقایسه)
مثال آقاسید جواد شبیری: کسی که یک بچه دو ساله و یک بچه چهار ساله دارد، میگوید حسن بزرگتر از حسین است. این بزرگتر بودن در مقام مقایسه است و اثبات نمیکند که هر کدام از آنها بزرگ هستند. البته آقای شهیدی این مطلب را نپذیرفتند.
راه دوم توثیق: افعل تفضیل به ضمیمه توثیق برادر
البته نکته دیگری در اینجا وجود دارد که باعث میشود ما هم از این عبارت، وثاقت حسین بن ابی العلاء را برداشت کنیم. یکی از برادران حسین بن ابی العلاء ، عبد الحمید بن ابی العلاء است که نجاشی او را توثیق کرده است. وقتی حسین بن ابی العلاء ، اوجه از ثقه است، پس به طریق اولی ثقه است.
پس ما نپذیرفتیم که افعل التفضیل ظهور در وجود مبدا دارد.
اما چون نجاشی به وثاقت برادرش تصریح دارد و میگوید حسین از برادرش اوجه است، پس وثاقت حسین هم ثابت میشود. ولی در ابن ابی جمهور، وثاقت پدر را نداشتیم لذا ممکن بود هر دو فاسق باشند ولی یکی فسق کمتری داشته باشد.
نقد نهایی توثیق حسین بن ابی العلاء
البته با توجه به اینکه استاد بعدا گفتند که عبد الحمید ی که مرحوم نجاشی توثیق کرده اند با برادر حسین بن عبد العلاء دو نفر هستند، بنابراین توثیق حسین هم تمام نیست، چون طبق مبنای ما، افعل تفضیل هم دلالت بر مبدا ندارد .
چنانکه محقق خویی هم در معجم در ذیل ایشان میگوید:
عبد الحمید بن ابی العلاء بن عبد الملک: قال النجاشی: «عبد الحمید بن ابی العلاء بن عبد الملک الأزدی ثقه ، یقال له السمین، روى عن أبی عبد الله ع، له کتاب. أخبرنا أحمد بن عبد الواحد، قال: حدثنا علی بن حبشی بن قونی، قال: حدثنا حمید بن زیاد، قال: حدثنا عبد الله بن أحمد بن نهیک، عن ابن ابی عمیر، عن عبد الحمید، بکتابه». و عده الشیخ فی رجاله من أصحاب الصادق ع (۲۰۴)، قائلا: «عبد الحمید بن ابی العلاء الأزدی السمین الکوفی». و عده البرقی ایضا فی أصحاب الصادق ع، قائلا: «عبد الحمید بن ابی العلاء - و اسم ابی العلاء عبد الملک - کوفی». اقول: مقتضى ما ذکره الشیخ أن المسمى بعبد الحمید بن ابی العلاء رجلان، کلاهما أزدی کوفی، فما استظهره السید التفریشی و غیره من الاتحاد لم یظهر له وجه!. ثم إن کلام النجاشی صریح فی أن عبد الملک جد عبد الحمید هذا، و صریح کلام البرقی أنه أبوه، و لا یبعد أن یکون کلمه (ابن) فی کلام النجاشی من سهو القلم أو من غلط النساخ، و الله العالم. ثم إن المسمى بعبد الحمید الأزدی أربعه أنفار، تقدم اثنان، و الثالث عبد الحمید بن جابر الأزدی، و الرابع: عبد الحمید بن مسلم الأزدی الآتی. و ذکر الصدوق طریقه إلى عبد الحمید الأزدی، و لم یعین المراد منه، لکن الظاهر هو عبد الحمید بن ابی العلاء (بن) عبد الملک الأزدی، فإنه صاحب کتاب، و هو المشهور المعروف بین الرواه. و طریقه إلیه: محمد بن علی ماجیلویه - رضی الله عنه -، عن عمه محمد بن ابی القاسم، عن محمد بن علی القرشی، عن اسماعیل بن بشار، عن أحمد بن حبیب، عن الحکم الخیاط، عن عبد الحمید الأزدی. و الطریق ضعیف، و لا أقل من جهه اسماعیل بن بشار و أحمد بن حبیب.[3]
درس خارج فقه، جلسه ۷۶، ۱۴ بهمن ۱۴۰۳