مقاله علمی به مثابه یک سند علمی معتبر و معیار ارزیابی توان علمی نویسنده، از اساسیترین روشهای انتقال اطلاعات و یافتههای پژوهشی است. تدوین یک مقاله علمی نیازمند رعایت مراحل و اصول مشخصی است که در ادامه به تفصیل به آنها میپردازیم.
مراحل پژوهش علمی
فرآیند پژوهش علمی معمولاً سه مرحله اصلی دارد:
- مسئلهیابی و طرح تحقیق: در این مرحله، پژوهشگر به شناسایی یک مسئله یا شکاف علمی میپردازد و نقشهای دقیق برای حل آن ترسیم میکند که به آن طرح پژوهش گفته میشود.
- اجرای تحقیق: این مرحله شامل گردآوری اطلاعات، ارزیابی و پردازش دادهها و در نهایت نتیجهگیری از آنهاست.
- تدوین گزارش: در پایان، نتایج پژوهش در قالبهای مختلفی مانند کتاب، پایاننامه، یا مقاله علمی تدوین و منتشر میشود.
اجزاء اصلی یک مقاله علمی
یک مقاله علمی استاندارد از اجزاء مشخصی تشکیل شده است که هر یک وظیفه و اهمیت خاص خود را دارند:
- عنوان مقاله و نام مؤلف یا مؤلفان
- چکیده
- کلید واژه
- مقدمه
- بدنه یا متن
- نتیجه
- منابع و مأخذ
در ادامه، توضیح تفصیلی هر یک از این اجزاء ارائه میشود:
۱. عنوان مقاله
پختگی عنوان، نشاندهندهی توان علمی نویسنده است. عنوان نامناسب میتواند ارزش مقاله را به شدت کاهش دهد.
- ویژگیها:
- باید ناظر به مسئله تحقیق و پرسش اصلی باشد.
- پوششدهندهی واژگان کلیدی باشد.
- گویا و رسا باشد.
- مختصر باشد؛ بهترین حالت بین سه تا هشت کلمه است.
- نباید اعم یا اخص از محتوای مقاله باشد یا از روی تعصب انتخاب شود.
- باید علمی و به دور از صنایع ادبی و ابهام باشد. از عناوین کلیشهای پرهیز شود.
- زمان انتخاب: انتخاب عنوان میتواند در ابتدا یا پس از تکمیل مقاله انجام شود و در صورت نیاز، میتوان آن را در انتها تغییر داد.
۲. چکیده مقاله
تهیه چکیده، یک کار فنی و هنرمندانه است که خلاصهای جامع از محتوای پژوهش را ارائه میدهد. چکیده، آیینه پژوهش است و مخاطب را به خواندن مقاله ترغیب میکند.
- محتوا:
- هدفها، پرسشها، روشها، و یافتههای پژوهش را به اختصار در بر میگیرد.
- عصاره مقاله را با استفاده از کلمات متن و در ۱۵۰ تا ۲۰۰ کلمه بیان میکند.
- شامل بیان مسئله، دلایل نگارش، مشکل مورد بررسی، نظرات مختلف، ادله و شواهد، و نتایج علمی است.
- سبک نگارش:
- باید از زبان خود پژوهشگر (نه نقلقول) و به صورت فعل ماضی آورده شود.
- بهتر است کلمات کلیدی نیز در آن گنجانده شود.
- چکیده جدا از فهرست یا مقدمه است و نباید در آن به منابع و مآخذ ارجاع شود.
- از بیان خطابی، مثال و توضیح مفاهیم پرهیز شود.
- زمان تهیه: چکیده، بخشی جامع و مستقل از اصل گزارش است و نباید پیش از گزارش پژوهش تهیه شود.
- آسیبهای چکیدهنویسی:
- تبدیل چکیده به فهرست: نباید مروری بر مباحث اثر تحقیقی باشد.
- تبدیل چکیده به طرح مسئله: نباید به شرح و تفصیل زیاد مسئله و ضرورت آن بپردازد. بیان اجمالی مسئله بلامانع است اما نه به عنوان بخش عمده چکیده.
- ارجاع به مآخذ: معرفی منابع و مآخذ در چکیده نادرست است.
- بیان خطابی: ادبیات چکیده باید علمی و به دور از شعارگونه و عبارتپردازی خطابی باشد.
- نکته مهم: دقت و تأمل کافی در تهیه چکیده، نمایانگر کیفیت کار اصلی و امکان معرفی درست اثر در مراکز علمی ـ پژوهشی است.
۳. کلید واژه
کلیدواژهها، کلماتی هستند که از متن و مرتبط با موضوع اصلی مقاله برآمدهاند و خواننده با مطالعه آنها به محتوای اصلی پژوهش پی میبرد.
- نقش: در حکم موضوعات جزئی مقاله هستند و اندکی پس از چکیده میآیند.
- فایده: به خواننده کمک میکنند تا پس از چکیده، مفاهیم و موضوعات مورد توجه در مقاله را دریابد.
- اهمیت: نقش نمایه در مقاله و فهرست در کتابها و پایاننامهها را دارند.
- تعداد: میانگین واژههای کلیدی یک مقاله پنج تا هفت کلمه است.
- انتخاب صحیح: به نمایهسازی استاندارد مقاله در پایگاههای الکترونیکی و تسهیل دسترسی مخاطبان کمک میکند. کلیدواژههای اصلی باید با عنوان، مسئله تحقیق، و سرفصلها تناسب داشته باشند.
۴. مقدمه
مقدمه یکی از بخشهای مهم مقاله علمی است که به منزله روزنهای برای ورود خواننده به دنیای مقاله و در حکم نقشه راه است.
- وظایف اصلی:
- روشن ساختن موضوع.
- مشخص نمودن هدف.
- ارائه طرح و نقشه مطالب برای خواننده.
- اهمیت: داوران و ارزیابان معمولاً برای شناخت قوت علمی مقاله، تنها به مقدمه و نتیجه آن توجه میکنند.
- هدف اصلی: پاسخ به پرسشهایی نظیر: این تحقیق چه اهمیتی دارد؟ چه کسانی از آن بهرهمند میشوند؟ چه نیازی به حل این مسئله داریم؟ چه انگیزهای باعث نگارش مقاله شد؟
- محتوا: مسئله تحقیق، ضرورت انجام آن، و اهداف بنیادی و کاربردی به صورت مختصر بیان میشود. از ذکر جزئیات پرهیز گردد.
- ویژگیهای مقدمه خوب: شامل توضیح درباره پیشینه تحقیق، ضرورتها، روش، ساختار، منطق حاکم بر فصول، و اینکه چرا این تحقیق ادامه منطقی گزارشهای پیشین است.
- حجم: نباید مفصل و طولانی باشد؛ بهتر است حداکثر دو صفحه یا یک ششم کل مقاله باشد.
- سیر نگارش: از مطالب عام به خاص است؛ از جنبههای کلی شروع شده و به بخشهای تخصصیتر میپردازد.
- پرسشها: پژوهشگر باید پرسشهای پژوهش خود را به صورت استفهامی بیان کرده و به تعریف متغیرهای تحقیق به صورت عملیاتی بپردازد.
۵. بدنه یا متن مقاله
بدنه، قسمت اصلی و متن مقاله است که در آن به سؤالات تحقیق به طور تفصیلی پاسخ داده میشود.
- زمان نگارش: تا زمانی که محقق مسئله خود را حل نکرده یا به آن نزدیک نشده، نباید اقدام به نگارش کند.
- محتوا: عبارات باید مستند به منابع معتبر و مستدل به برهان باشند. از آوردن عباراتی که در درستی آنها شک است، پرهیز شود.
- ساختار داخلی: تعیین محورهای داخلی، ارتباط و انسجام منطقی بین قسمتهای مختلف را تقویت میکند. میتوان از سؤالات فرعی برای تعیین عناوین داخلی کمک گرفت.
- حجم: به نوع مجله و سفارشدهنده آن بستگی دارد، اما بهترین مقاله، نوشتاری است که با کمترین کلمات، بیشترین محتوای علمی را تولید و به حل مسئلهای بینجامد.
- سبک نگارش:
- جملههای ساده، گویا، و صحیح از ضروریات یک متن علمی است.
- چینش صحیح جملات و ترکیب درست آنها اهمیت دارد.
- گام نخست، نگارش پاراگرافهای استاندارد است.
پاراگرافنویسی استاندارد:
- بخش کوتاهی از یک متن است که درباره یک موضوع جزئی سخن میگوید.
- هر پاراگراف با یک جمله اصلی شروع میشود که ایده اصلی پاراگراف را در بر دارد.
- جملات توضیحی باید ادامه منطقی جمله قبل باشند.
- هر پاراگراف باید از استقلال نسبی برخوردار باشد.
- شمار کلمات هر پاراگراف زیر ۱۵۰ کلمه است.
- نباید طولانی و ملالآور باشد.
- در ابتدای هر بند از حروف ربط مانند «واو» یا «که» که نشان میدهد بند مستقلی نیست، استفاده نمیشود.
استناد و تحلیل:
- هر مقاله باید با مجموعهای از آثار مرتبط با موضوع خود در ارتباط باشد.
- نقلقول مستقیم یا غیرمستقیم (بازنویسی، تلخیص) برای برقراری ترابط علمی استفاده شود.
- از منابع معتبر و دست اول استفاده شود.
- ارجاعات نباید بیش از حد باشد تا تحلیل نگارنده کمرنگ نشود.
- اشاره به نظریات رقیب، نقد مستند و مستدل آنها، و بیان نظریه برگزیده و دفاع از آن، از مباحث اصلی بدنه است.
- از هرگونه بحث مفصل در تحلیل پیشفرضها، مبانی و مباحث مقدماتی پرهیز شود. مطالب فرعی در پاورقی ذکر شوند.
- در ارزیابی مقالات، معمولاً به اعتبار علمی منابع، کفایت ادله، و صحت نتایج توجه میشود.
۶. نتیجه
در این قسمت، توصیف مختصر و مفیدی از آنچه به دست آمده، ارائه میشود.
- محتوا:
- باید مشخص شود که مقاله چه کمکی به روشن شدن مسئله کرده است.
- دستاوردها و حاصل پژوهش، بدون بیان ادله و شواهد، بیان میشود.
- نتیجه برخلاف چکیده، متضمن تعریف و بیان مسئله، ضرورت تحقیق، ذکر ادله، و دیدگاههای رقیب نیست.
- نشان میدهد که مقاله چه نوآوریهایی داشته و چه مشکلی را حل نموده است.
- ترتیب بیان: متداول است که ابتدا مهمترین یافتهها و سپس یافتههای کماهمیتتر ارائه شوند.
- اعتبار: نتیجه مقاله، گزارش نتایج تحقیق بدون ذکر استدلال، استناد و ارجاع است.
- پرهیز از ادعا: از هر گونه عبارتپردازی و ادعای به اثبات نرسیده باید شدیداً خودداری نمود.
- تناسب: نتایج معمولاً مبتنی بر ترتیب منطقی پرسشها یا فرضیهها و نیز وابسته به تأیید یا رد فرضیههاست. ترتیب بیان نتایج نیز بر حسب ترتیب تنظیم سؤالها و فرضیهها است.
۷. منابع و مأخذ
اعتبار علمی مقاله به مستند و مستدل بودن آن است. ارائه فهرست کاملی از مراجع مقاله با رعایت اصل امانتداری و اخلاق پژوهشی مورد انتظار است.
- سبکهای استناددهی: متنوع است. معمولاً «راهنمای نویسندگان» در مجله یا جشنواره علمی تعیینکننده شیوه ارجاعات است.
- شیوههای عمده استناد:
- ارجاع در پایان مقاله
- ارجاع در پاورقی
- ارجاع در متن (به علت سهولت، سرعت، ایجاد تمرکز ذهنی برای خواننده و رواج جهانی، بر دو شیوه قبلی برتری دارد.)
- شیوه ارجاع در متن: نام صاحب اثر، تاریخ انتشار، و شماره جلد و صفحه آورده میشود. مثال: (مطهری، ۱۳۸۲، ج ۳، ص ۱۵۰). نام اثر نمیآید.
- مشخصات کتابشناختی (کتابنامه) در پایان مقاله: فهرستی از منابع و مآخذی که در متن به آنها استناد شده است، به ترتیب حروف الفبای نام خانوادگی میآید. تنها منابعی که در متن استفاده شدهاند، ذکر میشوند.
- اطلاعات ضروری: ۱- نام خانوادگی و نام مؤلف/مؤلفان ۲- تاریخ انتشار اثر ۳- عنوان اثر ۴- نام شهر ۵- نام ناشر (در صورت تجدید چاپ، شماره چاپ نیز میآید).
- جداسازی: اطلاعات با نقطه و اجزای مختلف هر یک با ویرگول (،) جدا میشوند.
شیوههای ارجاعدهی در منابع:
- تک مؤلف: جوادی، آملی، عبدالله (۱۳۷۲). هدایت در قرآن (چاپ سوم). تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
- دو مؤلف یا بیشتر: سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس؛ حجازی، زهره (۱۳۷۹). روشهای تحقیق در علوم رفتاری (چاپ سوم). تهران: نشر آگاه.
- بیش از سه مؤلف: نام خانوادگی اولین مؤلف و «و همکاران» یا «و دیگران» سپس سال انتشار و شماره صفحه (نوربخش و دیگران، ۱۳۶۶، ص ۷۵).
- اثر دارای مترجم: صدرالدین شیرازی، محمد (۱۳۷۵). شواهد الربوبیه، ترجمه جواد مصلح. چاپ دوم. تهران: انتشارات سروش.
- آثار با عنوان سازمانها و نهادها: مرکز اسناد و مدارک علمی. وزارت آموزش و پرورش (۱۳۶۲). واژهنامه فارسی – انگلیسی. تهران: نشر مؤلف.
- آثار با ویراستار/گردآورنده/مجموعه مقالات: شفیعآبادی، عبدالله (گردآورنده) (۱۳۷۴). مجموعه مقالات جنگ روانی. تهران: انتشارات سمت.
شیوه ارجاع در متن (تکمیلی):
- نام مؤلف: بدون القاب (آقا، خانم، استاد، دکتر، پروفسور، حجتالاسلام، آیتالله) مگر اینکه لقب جزو نام باشد (مانند خواجه نصیرالدین طوسی، آخوند خراسانی، امام خمینی، علامه طباطبایی).
- اثر با یک مؤلف: (ابطحی، ۱۳۸۲، ص ۲۷).
- اثر با بیش از یک مؤلف: (سرمد، بازرگان، حجازی، ۱۳۷۹، ص ۵۰).
- اثر با نام سازمانها و نهادها: (فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۸۲، ص ۳۴).
- دو یا چند اثر یک مؤلف: به ترتیب تاریخ نشر (والاس، ۱۹۸۰، ص ۱۵؛ ۱۹۸۸، ص ۲۷؛ ۱۹۹۰، ص ۵). اگر در یک سال منتشر شده باشد با حروف الفبا (احمدی، ۱۳۶۵ الف، ص ۲۲؛ ۱۳۶۵ ب، ص ۱۶).
- استناد آیات و روایات: (بقره، ۳۹). نهجالبلاغه: (نهجالبلاغه، خطبه ۳۳). روایات غیر نهجالبلاغه: (مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۵۶، ص ۱۹۸).
ارجاعدهی مقالات، پایاننامهها، روزنامهها و منابع الکترونیکی:
- مقالات: نام مؤلف/مؤلفان، تاریخ انتشار، عنوان مقاله، نام مجله و شماره آن، شماره صفحات (حداد عادل، غلامعلی (۱۳۷۵)، انسان عینی، فصلنامه حوزه و دانشگاه، ش ۹، صص ۴۱-۳۵).
- پایاننامه/رساله: پس از عنوان، ذکر شود پایاننامه کارشناسی ارشد/رساله دکتری و چاپ نشده، سپس نام دانشگاه (ایزدپناه، عباس (۱۳۷۱)، مبانی معرفتی مشاء و اهل عرفان، پایاننامه کارشناسی ارشد، چاپ نشده. دانشگاه قم).
- روزنامه: (محمودی، اکبر (۱۳۷۵، ۲۱ مهر) موانع توسعه در ایران، روزنامه کیهان، ص ۶).
- فرهنگنامه و دایرةالمعارف: (بجنوردی، سید کاظم و همکاران (۱۳۷۷)، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (چاپ دوم)، تهران؛ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی).
- کنفرانسها، سمینارها و گزارشها: (سلطانی، ۱۳۶۳، ص ۱۹).
- نقل از منابع الکترونیکی (اینترنت): اطلاعات ضروری (مؤلف، تاریخ، عنوان، نام سایت، تاریخ دسترسی و لینک). (ترابیان، ۱۹۸۷، ترجمه قنبری، ۱۳۸۰).
مثالهایی از ارجاع منابع الکترونیکی:
- مطلب از دایرةالمعارف در شبکه وب:
Seven years war. Britannica online.vers.92.2.apr.1998.
Encyclopaedia Britannica. 02 nov 2030http://www.eb.om;180/. - مقاله در مجله الکترونیکی:
Miles, Adrian. Singin in the Rain: a hypertextual Reading. "Postmodern Culture 8.2(1998).02 nov 2000.
http://muse.jhu.edu/jourals/pme/voo8/8.2 miles.html - کتاب الکترونیکی در شبکه وب:
Austen, Jane. Pride and prejudice.de. henry chur chyrd.
Nov 2000.http://www.pemberley.com/jahein;o/pridprej.html.
نکات مهم درباره تایپ مقاله
امروزه اکثر مجلات علمی، مقالات را به صورت تایپ شده میپذیرند. رعایت اصول زیر مفید است:
- عنوان مقاله: وسط سطر، ۴ سانتیمتر از بالا، قلم لوتوس شماره ۱۶.
- نام مؤلف: زیر عنوان، وسط سطر، ۱.۵ سانتیمتر فاصله، قلم ترافیک شماره ۱۰.
- رتبه علمی و محل خدمت: در پاورقی همان صفحه با علامت ستاره یا شماره، قلم لوتوس نازک شماره ۱۲.
- عناوین فرعی اصلی (مثال: ۰۱، ۰۲): قلم لوتوس سیاه شماره ۱۴.
- عناوین فرعی زیرین (مثال: ۱۰۱، ۲۰۱): قلم لوتوس سیاه شماره ۱۳.
- متن مقاله: قلم لوتوس نازک، شماره ۱۴. ابتدای هر پاراگراف با ۰.۵ سانتیمتر تورفتگی (اشپون).
- فاصله سطرها: ۱.۵ سانتیمتر. فاصله از عناوین فرعی ۲ سانتیمتر.
- حاشیه صفحهها: از هر طرف ۲ سانتیمتر، بالا و پایین ۲ سانتیمتر. فاصله آخرین سطر با پاورقی ۱ سانتیمتر.
- نقل قول مستقیم: داخل گیومه با قلم لوتوس نازک شماره ۱۲.
- شماره صفحات: گوشه سمت چپ و بالای صفحه.
- چاپ: فقط بر یک روی صفحه.
- قلمها: از به کار بردن قلمهای متنوع و متفاوت پرهیز شود.
- قلم انگلیسی: برای پاورقی Times medium با شماره ۸ و برای متن و منابع با شماره ۱۰.