آیا تکلیف ناسی بما عدای جزء منسی امکان دارد یا کما قال مرحوم شیخ انصاری امکان ندارد؟ اما بعضی از اصولیون ادعا کردند که می‌توان عمل ناسی را بما عدای جزء منسی، مامور به قرار داد. مرحوم آخوند دو بیان ارائه کرد که در هر دو، تعدد امر داشت. در مقابل، مرحوم صدر و مرحوم آغاضیاء گفتند می‌توان عمل ناسی را به وسیله یک امر، مامور به قرار داد. این بیان دو تقریب دارد.
تقریب مرحوم صدر بیان شد و فرمود یک امر از مولی به این اجزاء مرکب با قید تذکر صادر می‌شود و می‌فرماید ما تذکرتَه من الاجزاء وجب، و این اجزاء و شرایط ذکری نام دارد در مقابل اجزاء و شرایط واقعی که فقدان آنها ولو نسیانا مبطل عمل است. ناسی که گمان می‌کند متذکر همه است، عملش امر دارد و ما عدای منسی را شامل است و مصداق ما تذکرتَ در حق ناسی، همان مقداری است که انجام می‌دهد و عملش، مامور به این عنوان قرار می‌گیرد.
تقریب مرحوم آغاضیاء این است کاری به ذکر نداریم، بلکه امر به جامع بین اجزاء تعلق می‌گیرد و این جامع بین ناقص و کامل است ولی در کامل نیاز به بیان زائد دارد. یا اینکه مولی یازده جزء را تصور کرده و می‌گوید جامع بین همه آنها یا بعضی از آنها بر تو واجب است و آنچه ناسی اتیان می‌کند، مامور به است و او جامع بین بعض را اتیان کرده. فرض این است که جامع وجود دارد و قائلین به صحیح و اعم آن را قبول دارند که مامور به، همه اجزاء است ولی بحث در موضوع له است که کدام اجزاء را شامل است. اجزاء در حال نسیان امر دارد و ناقص است و امر دارد و نیاز به قید تذکر نیست. شارع فرموده اعم از ناقص و کامل و جامع بین آن دو بر تو واجب است ولی ناقص در حال نسیان است و کامل در حال تذکر است و البته این دو قید، از شارع صادر نمی‌شود که تذکر و التفات قید باشد که بیان مرحوم صدر بود، بلکه چیزی شبیه قضیه حینیه تصویر می‌شود.
استاد
اما به نظر می‌رسد این بیان مرحوم آغاضیاء بعید است. اگر جامع، یک جامع انتزاعی باشد مشکلی نیست ولی ظاهر عبارات ایشان آن است که جامع انتزاعی قرار ندادند بلکه جامع حقیقی بین ده جزء و یازده جزء. چنین جامعی که عنوان واقعی است و باعث شود بگوییم در ناسی اتیان شده و در متذکر نیز اتیان شده، قابل تصویر نیست. لذا تصویر مرحوم صدر که یک جامع انتزاعی تصویر کرده یعنی ما تذکرتَه من الاجزاء وجب، بهتر است.
پس در مقام ثبوت برای تصحیح عملی ناسی، فرمایش نخست مرحوم آخوند و بیان مرحوم صدر که با عنوان انتزاعی آن را تصویر کرد، مجال دارد.